Arcsin, arccos i arctan: odwrotne funkcje trygonometryczne

Jak z wartości sinusa, cosinusa lub tangensa odzyskać kąt: przedziały wartości, tabela dla kątów 30°, 45° i 60°, liczby ujemne, tożsamości i pułapki.

Matematyka na wypasieLiceum

Sinus, cosinus i tangens zamieniają kąt na liczbę: sin 30° = 1/2. Czasem potrzebujemy czynności odwrotnej: znamy liczbę i szukamy kąta. Służą do tego funkcje cyklometryczne: arcsin, arccos i arctan. Zapis arcsin(1/2) czytamy „arcus sinus z jednej drugiej” i oznacza on kąt, którego sinus wynosi 1/2. Wynik to 30°.

Dlaczego potrzebne są przedziały

Jest pewien kłopot: kątów o sinusie 1/2 jest wiele. Sinus ma tę samą wartość dla 30°, 150°, 390° i tak dalej. Żeby arcsin był jednoznaczną funkcją (każdemu x przypisywał jeden kąt), umówiono się na jeden wybrany przedział kątów:

Funkcja Dla jakich liczb jest określona Jakie kąty zwraca
arcsin x od −1 do 1 od −90° do 90°
arccos x od −1 do 1 od 0° do 180°
arctan x wszystkie liczby rzeczywiste od −90° do 90° (bez krańców)
Skąd te ograniczenia?Sinus i cosinus przyjmują tylko wartości od −1 do 1, więc arcsin 2 nie istnieje: nie ma kąta o sinusie 2. Tangens może być dowolną liczbą, dlatego arctan działa dla wszystkich liczb.

Tabela do zapamiętania

Kąt sin cos tg
0° 0 1 0
30° 1/2 √3/2 √3/3
45° √2/2 √2/2 1
60° √3/2 1/2 √3
90° 1 0 –

Czytając tę tabelę „w odwrotną stronę”, dostajesz wartości arcsin, arccos i arctan: arcsin(√3/2) = 60°, arccos(√2/2) = 45°, arctan(√3/3) = 30°.

Liczby ujemne

Tu pojawia się różnica między funkcjami:

  • arcsin i arctan są nieparzyste: arcsin(−x) = −arcsin x oraz arctan(−x) = −arctan x. Zatem arcsin(−1/2) = −30°, a arctan(−√3) = −60°.
  • arccos zachowuje się inaczej: arccos(−x) = 180° − arccos x. Zatem arccos(−1/2) = 180° − 60° = 120°, a arccos(−√2/2) = 180° − 45° = 135°.

Pamiętaj: arccos nigdy nie daje kątów ujemnych, tylko od 0° do 180°. Dlatego dla liczb ujemnych wychodzi kąt rozwarty.

Pomocne tożsamości

  • arcsin x + arccos x = 90° dla każdego x z przedziału [−1, 1]. Przykład: arcsin(1/2) + arccos(1/2) = 30° + 60° = 90°.
  • sin(arcsin x) = x dla x z przedziału [−1, 1], a tg(arctan x) = x dla każdego x.
PułapkaW drugą stronę reguła nie działa zawsze. Policzmy arcsin(sin 150°). Sinus 150° to 1/2, a arcsin(1/2) to 30°, nie 150°, bo wynik musi leżeć w przedziale od −90° do 90°. Funkcje odwrotne „oddają” kąt tylko wtedy, gdy kąt na początku był w ich przedziale.

Do czego się przydają: kąt w trójkącie

Gdy znasz boki trójkąta prostokątnego, a szukasz kąta, używasz funkcji cyklometrycznej. W trójkącie o przyprostokątnych 3 i 4 kąt α leży naprzeciwko boku 3, więc tg α = 3/4. Stąd α = arctan(3/4) ≈ 36,87°. Możesz też użyć przeciwprostokątnej 5: sin α = 3/5, więc α = arcsin(0,6) ≈ 36,87°. Wynik jest taki sam. Na kalkulatorze naukowym te funkcje oznaczone są jako sin⁻¹, cos⁻¹, tan⁻¹ (klawisz Shift lub 2nd). Sprawdź, czy kalkulator pracuje w stopniach, a nie w radianach.

Stopnie i radiany

W wyższych klasach kąty często zapisuje się w radianach: 30° to π/6, 45° to π/4, 60° to π/3, 90° to π/2. Wtedy arcsin(1/2) = π/6, arccos(1/2) = π/3, arctan(1) = π/4.

Najczęstsze błędy

  • Pomylenie arcsin z odwrotnością 1/sin. To zupełnie co innego: sin⁻¹ oznacza funkcję odwrotną, a nie 1/sin.
  • Podanie kąta spoza przedziału: arccos(−1/2) to 120°, a nie −60°.
  • Obliczanie arcsin lub arccos dla liczby spoza przedziału [−1, 1].
  • Zapominanie o zmianie trybu kalkulatora na stopnie lub radiany.

Sprawdź siebie

1. Oblicz arcsin(√3/2).

Pokaż rozwiązanie
sin 60° = √3/2, więc 60°.

2. Oblicz arccos(−√2/2).

Pokaż rozwiązanie
180° − 45° = 135°.

3. Oblicz arctan(−√3).

Pokaż rozwiązanie
arctan √3 = 60°, a funkcja jest nieparzysta, więc wynik to −60°.

4. Oblicz arcsin(sin 150°).

Pokaż rozwiązanie
sin 150° = 1/2, a arcsin(1/2) = 30°. Wynik musi leżeć w przedziale [−90°, 90°].

Zapamiętaj

  • arcsin i arccos przyjmują liczby od −1 do 1, a arctan wszystkie.
  • Zakresy: arcsin i arctan od −90° do 90°, arccos od 0° do 180°.
  • arcsin x + arccos x = 90°, a dla liczb ujemnych arccos(−x) = 180° − arccos x.

Poćwicz w grze Arcsin, arccos, arctan.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.