Sinus, cosinus i tangens zamieniają kąt na liczbę: sin 30° = 1/2. Czasem potrzebujemy czynności odwrotnej: znamy liczbę i szukamy kąta. Służą do tego funkcje cyklometryczne: arcsin, arccos i arctan. Zapis arcsin(1/2) czytamy „arcus sinus z jednej drugiej” i oznacza on kąt, którego sinus wynosi 1/2. Wynik to 30°.
Dlaczego potrzebne są przedziały
Jest pewien kłopot: kątów o sinusie 1/2 jest wiele. Sinus ma tę samą wartość dla 30°, 150°, 390° i tak dalej. Żeby arcsin był jednoznaczną funkcją (każdemu x przypisywał jeden kąt), umówiono się na jeden wybrany przedział kątów:
| Funkcja | Dla jakich liczb jest określona | Jakie kąty zwraca |
|---|---|---|
| arcsin x | od −1 do 1 | od −90° do 90° |
| arccos x | od −1 do 1 | od 0° do 180° |
| arctan x | wszystkie liczby rzeczywiste | od −90° do 90° (bez krańców) |
Tabela do zapamiętania
| Kąt | sin | cos | tg |
|---|---|---|---|
| 0° | 0 | 1 | 0 |
| 30° | 1/2 | √3/2 | √3/3 |
| 45° | √2/2 | √2/2 | 1 |
| 60° | √3/2 | 1/2 | √3 |
| 90° | 1 | 0 | – |
Czytając tę tabelę „w odwrotną stronę”, dostajesz wartości arcsin, arccos i arctan: arcsin(√3/2) = 60°, arccos(√2/2) = 45°, arctan(√3/3) = 30°.
Liczby ujemne
Tu pojawia się różnica między funkcjami:
- arcsin i arctan są nieparzyste: arcsin(−x) = −arcsin x oraz arctan(−x) = −arctan x. Zatem arcsin(−1/2) = −30°, a arctan(−√3) = −60°.
- arccos zachowuje się inaczej: arccos(−x) = 180° − arccos x. Zatem arccos(−1/2) = 180° − 60° = 120°, a arccos(−√2/2) = 180° − 45° = 135°.
Pamiętaj: arccos nigdy nie daje kątów ujemnych, tylko od 0° do 180°. Dlatego dla liczb ujemnych wychodzi kąt rozwarty.
Pomocne tożsamości
- arcsin x + arccos x = 90° dla każdego x z przedziału [−1, 1]. Przykład: arcsin(1/2) + arccos(1/2) = 30° + 60° = 90°.
- sin(arcsin x) = x dla x z przedziału [−1, 1], a tg(arctan x) = x dla każdego x.
Do czego się przydają: kąt w trójkącie
Gdy znasz boki trójkąta prostokątnego, a szukasz kąta, używasz funkcji cyklometrycznej. W trójkącie o przyprostokątnych 3 i 4 kąt α leży naprzeciwko boku 3, więc tg α = 3/4. Stąd α = arctan(3/4) ≈ 36,87°. Możesz też użyć przeciwprostokątnej 5: sin α = 3/5, więc α = arcsin(0,6) ≈ 36,87°. Wynik jest taki sam. Na kalkulatorze naukowym te funkcje oznaczone są jako sin⁻¹, cos⁻¹, tan⁻¹ (klawisz Shift lub 2nd). Sprawdź, czy kalkulator pracuje w stopniach, a nie w radianach.
Stopnie i radiany
W wyższych klasach kąty często zapisuje się w radianach: 30° to π/6, 45° to π/4, 60° to π/3, 90° to π/2. Wtedy arcsin(1/2) = π/6, arccos(1/2) = π/3, arctan(1) = π/4.
Najczęstsze błędy
- Pomylenie arcsin z odwrotnością 1/sin. To zupełnie co innego: sin⁻¹ oznacza funkcję odwrotną, a nie 1/sin.
- Podanie kąta spoza przedziału: arccos(−1/2) to 120°, a nie −60°.
- Obliczanie arcsin lub arccos dla liczby spoza przedziału [−1, 1].
- Zapominanie o zmianie trybu kalkulatora na stopnie lub radiany.
Sprawdź siebie
1. Oblicz arcsin(√3/2).
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz arccos(−√2/2).
Pokaż rozwiązanie
3. Oblicz arctan(−√3).
Pokaż rozwiązanie
4. Oblicz arcsin(sin 150°).
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- arcsin i arccos przyjmują liczby od −1 do 1, a arctan wszystkie.
- Zakresy: arcsin i arctan od −90° do 90°, arccos od 0° do 180°.
- arcsin x + arccos x = 90°, a dla liczb ujemnych arccos(−x) = 180° − arccos x.
Poćwicz w grze Arcsin, arccos, arctan.
Komentarze