Bryły: graniastosłup, ostrosłup i kula – pola i objętości

Ułóż klocki warstwami, zrozum wzór na objętość i poznaj sekret trzeciej części w ostrosłupie.

GeometriaKlasy 6–8

Pudełka, piramidy, piłki – otacza nas mnóstwo brył. Dla każdej z nich chcemy umieć policzyć dwie rzeczy: objętość (ile się w niej zmieści) i pole powierzchni (ile papieru potrzeba, żeby ją okleić). Zaczynamy od najprostszych.

Sześcian i prostopadłościan

Wyobraź sobie pudełko, które wypełniasz kostkami o krawędzi 1 cm. Najpierw układasz jedną warstwę: tyle kostek, ile ma pole podstawy. Potem układasz kolejne warstwy aż do wysokości pudełka.

WzoryProstopadłościan o wymiarach a, b, c: V = a · b · c, P = 2(ab + bc + ac). Sześcian (a = b = c): V = a³, P = 6a².
Przykład 1Pudełko 5 × 4 × 3 cm. V = 5 · 4 · 3 = 60 cm³. Pole: 2 · (20 + 12 + 15) = 94 cm².

Graniastosłup prosty

Graniastosłup to bryła o dwóch takich samych podstawach i prostokątnych ścianach bocznych. Ma w sobie „warstwy” jak prostopadłościan, tylko podstawa może być trójkątem, sześciokątem itd.

WzoryV = Pp · H (pole podstawy razy wysokość). Pc = 2 · Pp + Pb, gdzie Pb to pole wszystkich ścian bocznych (obwód podstawy razy wysokość).
Przykład 2 – trójkątna podstawaPodstawa to trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 i 8 (przeciwprostokątna 10), a wysokość graniastosłupa to 5. Krok 1: Pp = ½ · 6 · 8 = 24. Krok 2: V = 24 · 5 = 120. Krok 3: Pb = (6 + 8 + 10) · 5 = 120. Krok 4: Pc = 2 · 24 + 120 = 168.

Ostrosłup – sekret „trzeciej części”

Ostrosłup ma jedną podstawę i wierzchołek „na górze”. Okazuje się, że trzy takie ostrosłupy (o tej samej podstawie i wysokości) dają razem graniastosłup! Dlatego:

V ostrosłupa = ⅓ · Pp · H
Przykład 3Ostrosłup prawidłowy czworokątny: podstawa to kwadrat o boku 6, wysokość 9. Pp = 36, V = ⅓ · 36 · 9 = 108. Uwaga: H to wysokość bryły (od podstawy do wierzchołka), a nie wysokość ściany bocznej!

Kula

WzoryPole powierzchni: P = 4πr². Objętość: V = (4/3)πr³.
Przykład 4Kula o promieniu 3 cm. P = 4π · 9 = 36π ≈ 113 cm². V = (4/3)π · 27 = 36π ≈ 113 cm³ (przypadek: tu liczby są równe!). Gdy zadanie mówi „w jednostkach π”, nie podstawiaj 3,14 – zostaw π w wyniku.

Plan działania w każdym zadaniu

  1. Rozpoznaj bryłę i narysuj ją (pomaga zaznaczyć wysokość kolorem).
  2. Zapisz, co jest dane i czego szukamy.
  3. Policz pole podstawy – to zwykle pierwszy krok.
  4. Wybierz wzór i podstaw liczby.
  5. Sprawdź jednostki: długość w cm → pole w cm² → objętość w cm³.

Typowe błędy

  • Pomijanie ⅓ w ostrosłupie albo wstawianie do niego wysokości ściany bocznej.
  • Mylenie pola z objętością (cm² a cm³).
  • Zapominanie, że sześcian ma 6 ścian, a nie 4.
  • Wstawianie średnicy zamiast promienia w kuli (r to połowa średnicy).

Zadania do samodzielnego rozwiązania

  1. Sześcian ma krawędź 7. Oblicz V i P. (343 i 294)
  2. Ostrosłup o podstawie 5 × 6 ma wysokość 9. Oblicz V. (90)
  3. Kula ma r = 6. Podaj V w jednostkach π. (288π)

Przećwicz: zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Akwarium ma wymiary 60 cm × 30 cm × 40 cm. Ile litrów wody się w nim zmieści? (1 litr = 1000 cm³)

Pokaż rozwiązanie
V = 60 · 30 · 40 = 72 000 cm³. Dzielimy przez 1000: 72 litry. (Gdy woda sięga tylko 3/4 wysokości, będzie jej 54 l.)

Zadanie 2. Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 10 i wysokość 12. Oblicz objętość.

Pokaż rozwiązanie
Pp = 10 · 10 = 100. V = ⅓ · 100 · 12 = 400.

Zadanie 3. Po zwiększeniu krawędzi sześcianu dwa razy, ile razy rośnie jego objętość i pole powierzchni?

Pokaż rozwiązanie
Pole powierzchni: 6a² → 6(2a)² = 24a², czyli 4 razy. Objętość: a³ → (2a)³ = 8a³, czyli 8 razy. W skali k: pole rośnie k² razy, a objętość k³ razy.

Zadanie 4. Ile blachy potrzeba na zrobienie pudełka bez wieczka o wymiarach 10 × 8 × 5 cm?

Pokaż rozwiązanie
Dno: 10 · 8 = 80. Dwie ściany 10 × 5: 2 · 50 = 100. Dwie ściany 8 × 5: 2 · 40 = 80. Razem 80 + 100 + 80 = 260 cm².

Siatka bryły – po co?

Siatka to bryła „rozłożona na płasko”, jak karton po rozcięciu pudełka. Pole powierzchni całkowitej to po prostu pole siatki. Gdy nie wiesz, ile ścian ma bryła, narysuj jej siatkę: sześcian ma 6 kwadratów, prostopadłościan – 6 prostokątów (3 pary), ostrosłup czworokątny – 4 trójkąty i kwadrat.

Bryła Ścian Krawędzi Wierzchołków
Sześcian / prostopadłościan 6 12 8
Graniastosłup trójkątny 5 9 6
Ostrosłup czworokątny 5 8 5
Ostrosłup trójkątny 4 6 4

Ciekawostka: dla każdej takiej bryły ściany + wierzchołki − krawędzie = 2 (wzór Eulera). Sprawdź: 6 + 8 − 12 = 2 ✔.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.