Ciągi arytmetyczne i historia małego Gaussa

Wzór ogólny, suma wyrazów i sprytny sposób na dodanie liczb od 1 do 100.

Matematyka na wypasieLiceum

Ciąg arytmetyczny to taki, w którym każdy kolejny wyraz powstaje przez dodanie tej samej liczby r (różnicy): 3, 7, 11, 15… (r = 4).

Wzoryan = a₁ + (n − 1) · r
Sn = ½ · n · (a₁ + an)
10. wyraz ciągu 3, 7, 11…a₁₀ = 3 + 9 · 4 = 39.

Jak dodać liczby od 1 do 100?

Połącz je w pary: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101… Takich par jest 50, więc suma to 50 · 101 = 5 050. To właśnie wzór Sn = n(a₁ + an)/2.

Suma 12 początkowych wyrazów ciągu 3, 7, 11…a₁₂ = 3 + 11 · 4 = 47. S₁₂ = ½ · 12 · (3 + 47) = 6 · 50 = 300.

Co to jest ciąg arytmetyczny?

To ciąg liczb, w którym każdy następny wyraz powstaje z poprzedniego przez dodanie tej samej liczby r – różnicy ciągu. Przykłady: 2, 5, 8, 11, … (r = 3); 20, 17, 14, … (r = −3); 7, 7, 7, … (r = 0).

Wzór na n-ty wyraz

aₙ = a₁ + (n − 1) · rAby dotrzeć do n-tego wyrazu, dodajemy różnicę (n − 1) razy do pierwszego.
a₁ = 4, r = 5. Ile wynosi a₁₀?a₁₀ = 4 + 9 · 5 = 49.
Który wyraz ciągu 3, 7, 11, … równa się 59?3 + (n − 1) · 4 = 59, (n − 1) · 4 = 56, n − 1 = 14, n = 15.

Jak sprawdzić, czy ciąg jest arytmetyczny?

  1. Oblicz różnice kolejnych wyrazów: a₂ − a₁, a₃ − a₂…
  2. Jeśli wszystkie są równe – ciąg jest arytmetyczny.

Ciekawostka: środkowy z trzech kolejnych wyrazów jest średnią sąsiadów: a₂ = (a₁ + a₃)/2. Np. w 5, 9, 13: 9 = (5 + 13)/2.

Suma początkowych wyrazów

Mały Gauss podobno zsumował liczby od 1 do 100 tak: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101… To 50 par po 101, więc 5050. Ogólnie:

Sₙ = (a₁ + aₙ)/2 · nalbo Sₙ = (2a₁ + (n − 1) r)/2 · n.
Suma 2 + 5 + 8 + … (10 wyrazów)a₁₀ = 2 + 9 · 3 = 29. S₁₀ = (2 + 29)/2 · 10 = 155.
Suma liczb nieparzystych od 1 do 99a₁ = 1, aₙ = 99, n = 50. S = (1 + 99)/2 · 50 = 2 500 (to 50²: suma n pierwszych liczb nieparzystych to n²).

Zastosowania

OszczędzaniePierwszego dnia odkładasz 2 zł, każdego następnego o 1 zł więcej. Po 30 dniach odłożysz 2 + 3 + … + 31 = (2 + 31)/2 · 30 = 495 zł.
Rzędy widowniW pierwszym rzędzie 20 miejsc, w każdym następnym o 2 więcej, rzędów 12. W ostatnim 20 + 11 · 2 = 42. Razem (20 + 42)/2 · 12 = 372 miejsca.

Typowe błędy

  • Użycie n zamiast (n − 1) przy różnicy.
  • Błędne znaki dla malejących ciągów (r ujemna).
  • Mylenie wzoru na wyraz ze wzorem na sumę.

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. W ciągu arytmetycznym a₁ = 7, a₄ = 22. Znajdź r i a₁₀.

Pokaż rozwiązanie
22 = 7 + 3r → r = 5. a₁₀ = 7 + 9 · 5 = 52.

Zadanie 2. Oblicz sumę 5 + 8 + 11 + … + 50.

Pokaż rozwiązanie
r = 3, 50 = 5 + (n − 1) · 3 → n = 16. S = (5 + 50)/2 · 16 = 440.

Zadanie 3. Czy ciąg 2, 6, 18, 54 jest arytmetyczny?

Pokaż rozwiązanie
Różnice: 4, 12, 36 – nie są równe. Nie (to ciąg geometryczny, iloraz 3).

Dlaczego wzór na sumę działa?

Zapisz sumę dwa razy: raz od początku, raz od końca. S = a₁ + a₂ + … + aₙ oraz S = aₙ + aₙ₋₁ + … + a₁. Dodając pionowo: każda para (a₁ + aₙ), (a₂ + aₙ₋₁) daje tę samą sumę (a₁ + aₙ), a par jest n. Stąd 2S = n(a₁ + aₙ), czyli S = n(a₁ + aₙ)/2. To jest dokładnie pomysł Gaussa w bardziej ogólnej formie.

Zadanie z życia – krok po kroku

Trening biegowyW pierwszym tygodniu biegasz 3 km, a w każdym następnym o 1,5 km więcej, przez 8 tygodni. W ósmym: 3 + 7 · 1,5 = 13,5 km. Łączny dystans: (3 + 13,5)/2 · 8 = 8,25 · 8 = 66 km.

Zapamiętaj

  • aₙ = a₁ + (n − 1)r.
  • Sₙ = (a₁ + aₙ)/2 · n.
  • Środkowy z trzech kolejnych wyrazów jest średnią sąsiadów.

Typowe błędy – uważaj!

  • Pomylenie liczby wyrazów z numerem: aₙ = a₁ + (n − 1)r, nie n · r.
  • Użycie złego r – różnica to aₙ₊₁ − aₙ, może być ujemna.
  • Dodawanie wyrazów po kolei zamiast wzoru – wolno i łatwo o pomyłkę.

Zadanie dodatkowe

Ciąg arytmetyczny ma a₁ = 5 i r = 3. Znajdź a₂₀ i sumę pierwszych 20 wyrazów. Który wyraz jest równy 101?

Pokaż rozwiązanie
a₂₀ = 5 + 19 · 3 = 62. S₂₀ = (5 + 62)/2 · 20 = 670. 101 = 5 + (n − 1) · 3 → n − 1 = 32 → n = 33.

Plan działania w trzech krokach

W ciągu arytmetycznym wystarczą dwa dowolne wyrazy, by wyznaczyć cały ciąg.

  1. Wypisz a₁ i różnicę r.
  2. Użyj wzoru na n-ty wyraz.
  3. Jeśli trzeba, policz sumę ze wzoru Gaussa.

Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę

W ciągu arytmetycznym a₃ = 11 i a₇ = 27. Znajdź a₁, r i a₁₀.

Pokaż rozwiązanie
4r = 16 → r = 4; a₁ = 11 − 8 = 3; a₁₀ = 3 + 9 · 4 = 39.

Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.