Ciąg arytmetyczny to taki, w którym każdy kolejny wyraz powstaje przez dodanie tej samej liczby r (różnicy): 3, 7, 11, 15… (r = 4).
Sn = ½ · n · (a₁ + an)
Jak dodać liczby od 1 do 100?
Połącz je w pary: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101… Takich par jest 50, więc suma to 50 · 101 = 5 050. To właśnie wzór Sn = n(a₁ + an)/2.
Co to jest ciąg arytmetyczny?
To ciąg liczb, w którym każdy następny wyraz powstaje z poprzedniego przez dodanie tej samej liczby r – różnicy ciągu. Przykłady: 2, 5, 8, 11, … (r = 3); 20, 17, 14, … (r = −3); 7, 7, 7, … (r = 0).
Wzór na n-ty wyraz
Jak sprawdzić, czy ciąg jest arytmetyczny?
- Oblicz różnice kolejnych wyrazów: a₂ − a₁, a₃ − a₂…
- Jeśli wszystkie są równe – ciąg jest arytmetyczny.
Ciekawostka: środkowy z trzech kolejnych wyrazów jest średnią sąsiadów: a₂ = (a₁ + a₃)/2. Np. w 5, 9, 13: 9 = (5 + 13)/2.
Suma początkowych wyrazów
Mały Gauss podobno zsumował liczby od 1 do 100 tak: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101… To 50 par po 101, więc 5050. Ogólnie:
Zastosowania
Typowe błędy
- Użycie n zamiast (n − 1) przy różnicy.
- Błędne znaki dla malejących ciągów (r ujemna).
- Mylenie wzoru na wyraz ze wzorem na sumę.
Zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. W ciągu arytmetycznym a₁ = 7, a₄ = 22. Znajdź r i a₁₀.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Oblicz sumę 5 + 8 + 11 + … + 50.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Czy ciąg 2, 6, 18, 54 jest arytmetyczny?
Pokaż rozwiązanie
Dlaczego wzór na sumę działa?
Zapisz sumę dwa razy: raz od początku, raz od końca. S = a₁ + a₂ + … + aₙ oraz S = aₙ + aₙ₋₁ + … + a₁. Dodając pionowo: każda para (a₁ + aₙ), (a₂ + aₙ₋₁) daje tę samą sumę (a₁ + aₙ), a par jest n. Stąd 2S = n(a₁ + aₙ), czyli S = n(a₁ + aₙ)/2. To jest dokładnie pomysł Gaussa w bardziej ogólnej formie.
Zadanie z życia – krok po kroku
Zapamiętaj
- aₙ = a₁ + (n − 1)r.
- Sₙ = (a₁ + aₙ)/2 · n.
- Środkowy z trzech kolejnych wyrazów jest średnią sąsiadów.
Typowe błędy – uważaj!
- Pomylenie liczby wyrazów z numerem: aₙ = a₁ + (n − 1)r, nie n · r.
- Użycie złego r – różnica to aₙ₊₁ − aₙ, może być ujemna.
- Dodawanie wyrazów po kolei zamiast wzoru – wolno i łatwo o pomyłkę.
Zadanie dodatkowe
Ciąg arytmetyczny ma a₁ = 5 i r = 3. Znajdź a₂₀ i sumę pierwszych 20 wyrazów. Który wyraz jest równy 101?
Pokaż rozwiązanie
Plan działania w trzech krokach
W ciągu arytmetycznym wystarczą dwa dowolne wyrazy, by wyznaczyć cały ciąg.
- Wypisz a₁ i różnicę r.
- Użyj wzoru na n-ty wyraz.
- Jeśli trzeba, policz sumę ze wzoru Gaussa.
Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę
W ciągu arytmetycznym a₃ = 11 i a₇ = 27. Znajdź a₁, r i a₁₀.
Pokaż rozwiązanie
Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.
Komentarze