W ciągu arytmetycznym do każdego wyrazu dodajemy tę samą liczbę. W ciągu geometrycznym każdy wyraz mnożymy przez tę samą liczbę, którą nazywamy ilorazem i oznaczamy literą q. Ciąg 3, 6, 12, 24, 48, … ma iloraz q = 2, bo każdy wyraz jest dwa razy większy od poprzedniego.
Jak znaleźć iloraz
Dzielimy dowolny wyraz przez poprzedni: q = a₂ : a₁ = a₃ : a₂ i tak dalej. Ten sam wynik musi wyjść dla każdej pary sąsiednich wyrazów. Jeśli nie wychodzi, ciąg nie jest geometryczny.
| Ciąg | Iloraz q | Jak się zachowuje |
|---|---|---|
| 2, 6, 18, 54, … | 3 | rośnie coraz szybciej |
| 80, 40, 20, 10, … | 1/2 | maleje, zbliża się do zera |
| 5, −10, 20, −40, … | −2 | znaki na przemian |
| 7, 7, 7, 7, … | 1 | stały |
Wzór na n-ty wyraz
Żeby z pierwszego wyrazu dojść do trzeciego, mnożymy przez q dwa razy. Do dziesiątego mnożymy dziewięć razy. Stąd wzór:
an = a₁ · qn−1
Zwróć uwagę na wykładnik n − 1, a nie n. To najczęstsza pomyłka: pierwszy wyraz nie jest jeszcze mnożony przez q.
Suma początkowych wyrazów
Suma n początkowych wyrazów, gdy q ≠ 1, wynosi:
Sn = a₁ · (qn − 1) : (q − 1)
Dla q = 1 wszystkie wyrazy są równe, więc po prostu Sn = n · a₁. Przykład: suma pierwszych czterech wyrazów ciągu 4, 8, 16, 32 to 4 · (2⁴ − 1) : (2 − 1) = 4 · 15 = 60. Sprawdzenie: 4 + 8 + 16 + 32 = 60.
Środkowy wyraz
Jeśli a, b, c są kolejnymi wyrazami ciągu geometrycznego, to b : a = c : b, czyli b² = a · c. Dla wyrazów dodatnich oznacza to, że b jest średnią geometryczną liczb a i c. Przykład: 4, x, 36. Mamy x² = 4 · 36 = 144, więc x = 12 (iloraz q = 3). Jeśli wyrazy mogą być ujemne, pojawia się też rozwiązanie x = −12, dlatego w zadaniach zwykle zaznacza się, że wyrazy są dodatnie.
Ciągi geometryczne w życiu
- Procent składany: kwota rośnie co roku o 5%, czyli co roku mnożymy ją przez 1,05. Po n latach z kwoty K mamy K · 1,05n.
- Przecena: jeśli cenę dwa razy obniżono o 10%, mnożymy przez 0,9 dwa razy.
- Rozpad i wzrost: wiele zjawisk, od rozmnażania bakterii po rozpad promieniotwórczy, opisuje się ilorazem stałym w równych odstępach czasu.
Arytmetyczny czy geometryczny?
| Arytmetyczny | Geometryczny | |
|---|---|---|
| Co jest stałe | różnica r | iloraz q |
| Jak liczymy dalej | dodajemy r | mnożymy przez q |
| n-ty wyraz | a₁ + (n − 1) · r | a₁ · qn−1 |
| Środkowy wyraz | średnia arytmetyczna | średnia geometryczna |
Najczęstsze błędy
- Wykładnik n zamiast n − 1 we wzorze na an.
- Obliczanie ilorazu jako różnicy wyrazów (to byłoby r, a nie q).
- Pominięcie nawiasów przy ujemnym ilorazie: (−2)⁴ = 16, ale −2⁴ = −16.
- Zapomnienie, że w ciągu o wyrazach dodatnich q musi być dodatnie.
Sprawdź siebie
1. Ciąg 5, −15, 45, −135, … jest geometryczny. Podaj q i następny wyraz.
Pokaż rozwiązanie
2. W ciągu geometrycznym a₁ = 3 i q = 2. Oblicz a₇.
Pokaż rozwiązanie
3. Oblicz sumę pierwszych 5 wyrazów ciągu geometrycznego, w którym a₁ = 2 i q = 3.
Pokaż rozwiązanie
4. Liczby 2, x, 50 są kolejnymi wyrazami ciągu geometrycznego o wyrazach dodatnich. Znajdź x.
Pokaż rozwiązanie
Jak rozpoznać, że ciąg jest geometryczny
Policz kilka ilorazów kolejnych par wyrazów. Dla ciągu 2, 6, 18, 60 mamy 6 : 2 = 3 i 18 : 6 = 3, ale 60 : 18 to już nie 3, więc ciąg nie jest geometryczny. Wystarczy jedna niezgodna para. Pamiętaj też, że w ciągu geometrycznym o ilorazie q ≠ 0 żaden wyraz nie może być równy zero, bo wtedy nie dałoby się dzielić przez poprzedni wyraz.
Zadanie z dwóch wyrazów
Gdy znasz dwa wyrazy, na przykład a₂ = 6 i a₅ = 48, dzielisz jeden przez drugi. Od a₂ do a₅ mnożymy trzy razy przez q, więc q³ = 48 : 6 = 8 i q = 2. Wtedy a₁ = a₂ : q = 3. Taki sposób, czyli dzielenie wyrazów i pierwiastkowanie, pozwala szybko znaleźć iloraz bez rozwiązywania układu równań.
Zapamiętaj
- Iloraz q = a₂ : a₁ jest stały w całym ciągu.
- an = a₁ · qn−1, a suma Sn = a₁ · (qn − 1) : (q − 1) dla q ≠ 1.
- Dla kolejnych wyrazów a, b, c zachodzi b² = a · c.
Poćwicz w grze Ciągi geometryczne.
Komentarze