Ciąg geometryczny: iloraz, n-ty wyraz i suma

Co to jest ciąg geometryczny, jak znaleźć iloraz q, obliczyć n-ty wyraz i sumę początkowych wyrazów oraz kiedy trzy liczby tworzą taki ciąg.

Matematyka na wypasieLiceum

W ciągu arytmetycznym do każdego wyrazu dodajemy tę samą liczbę. W ciągu geometrycznym każdy wyraz mnożymy przez tę samą liczbę, którą nazywamy ilorazem i oznaczamy literą q. Ciąg 3, 6, 12, 24, 48, … ma iloraz q = 2, bo każdy wyraz jest dwa razy większy od poprzedniego.

Jak znaleźć iloraz

Dzielimy dowolny wyraz przez poprzedni: q = a₂ : a₁ = a₃ : a₂ i tak dalej. Ten sam wynik musi wyjść dla każdej pary sąsiednich wyrazów. Jeśli nie wychodzi, ciąg nie jest geometryczny.

Ciąg Iloraz q Jak się zachowuje
2, 6, 18, 54, … 3 rośnie coraz szybciej
80, 40, 20, 10, … 1/2 maleje, zbliża się do zera
5, −10, 20, −40, … −2 znaki na przemian
7, 7, 7, 7, … 1 stały
Dwa wnioskiGdy q jest ujemne, wyrazy na przemian zmieniają znak. Gdy q leży między 0 a 1 (a wyrazy są dodatnie), ciąg maleje, choć jego wyrazy pozostają dodatnie.

Wzór na n-ty wyraz

Żeby z pierwszego wyrazu dojść do trzeciego, mnożymy przez q dwa razy. Do dziesiątego mnożymy dziewięć razy. Stąd wzór:

an = a₁ · qn−1

Zwróć uwagę na wykładnik n − 1, a nie n. To najczęstsza pomyłka: pierwszy wyraz nie jest jeszcze mnożony przez q.

Suma początkowych wyrazów

Suma n początkowych wyrazów, gdy q ≠ 1, wynosi:

Sn = a₁ · (qn − 1) : (q − 1)

Dla q = 1 wszystkie wyrazy są równe, więc po prostu Sn = n · a₁. Przykład: suma pierwszych czterech wyrazów ciągu 4, 8, 16, 32 to 4 · (2⁴ − 1) : (2 − 1) = 4 · 15 = 60. Sprawdzenie: 4 + 8 + 16 + 32 = 60.

Legenda o szachownicyNa pierwszym polu kładziemy 1 ziarnko, na drugim 2, na trzecim 4 i tak dalej, podwajając. To ciąg geometryczny z a₁ = 1 i q = 2. Na całej szachownicy (64 pola) byłoby 2⁶⁴ − 1 ziaren, czyli ponad 18 trylionów. Podwajanie szybko prowadzi do ogromnych liczb.

Środkowy wyraz

Jeśli a, b, c są kolejnymi wyrazami ciągu geometrycznego, to b : a = c : b, czyli b² = a · c. Dla wyrazów dodatnich oznacza to, że b jest średnią geometryczną liczb a i c. Przykład: 4, x, 36. Mamy x² = 4 · 36 = 144, więc x = 12 (iloraz q = 3). Jeśli wyrazy mogą być ujemne, pojawia się też rozwiązanie x = −12, dlatego w zadaniach zwykle zaznacza się, że wyrazy są dodatnie.

Ciągi geometryczne w życiu

  • Procent składany: kwota rośnie co roku o 5%, czyli co roku mnożymy ją przez 1,05. Po n latach z kwoty K mamy K · 1,05n.
  • Przecena: jeśli cenę dwa razy obniżono o 10%, mnożymy przez 0,9 dwa razy.
  • Rozpad i wzrost: wiele zjawisk, od rozmnażania bakterii po rozpad promieniotwórczy, opisuje się ilorazem stałym w równych odstępach czasu.

Arytmetyczny czy geometryczny?

Arytmetyczny Geometryczny
Co jest stałe różnica r iloraz q
Jak liczymy dalej dodajemy r mnożymy przez q
n-ty wyraz a₁ + (n − 1) · r a₁ · qn−1
Środkowy wyraz średnia arytmetyczna średnia geometryczna

Najczęstsze błędy

  • Wykładnik n zamiast n − 1 we wzorze na an.
  • Obliczanie ilorazu jako różnicy wyrazów (to byłoby r, a nie q).
  • Pominięcie nawiasów przy ujemnym ilorazie: (−2)⁴ = 16, ale −2⁴ = −16.
  • Zapomnienie, że w ciągu o wyrazach dodatnich q musi być dodatnie.

Sprawdź siebie

1. Ciąg 5, −15, 45, −135, … jest geometryczny. Podaj q i następny wyraz.

Pokaż rozwiązanie
q = −15 : 5 = −3. Następny wyraz: −135 · (−3) = 405.

2. W ciągu geometrycznym a₁ = 3 i q = 2. Oblicz a₇.

Pokaż rozwiązanie
a₇ = 3 · 2⁶ = 3 · 64 = 192.

3. Oblicz sumę pierwszych 5 wyrazów ciągu geometrycznego, w którym a₁ = 2 i q = 3.

Pokaż rozwiązanie
S₅ = 2 · (3⁵ − 1) : (3 − 1) = 2 · 242 : 2 = 242.

4. Liczby 2, x, 50 są kolejnymi wyrazami ciągu geometrycznego o wyrazach dodatnich. Znajdź x.

Pokaż rozwiązanie
x² = 2 · 50 = 100, więc x = 10.

Jak rozpoznać, że ciąg jest geometryczny

Policz kilka ilorazów kolejnych par wyrazów. Dla ciągu 2, 6, 18, 60 mamy 6 : 2 = 3 i 18 : 6 = 3, ale 60 : 18 to już nie 3, więc ciąg nie jest geometryczny. Wystarczy jedna niezgodna para. Pamiętaj też, że w ciągu geometrycznym o ilorazie q ≠ 0 żaden wyraz nie może być równy zero, bo wtedy nie dałoby się dzielić przez poprzedni wyraz.

Zadanie z dwóch wyrazów

Gdy znasz dwa wyrazy, na przykład a₂ = 6 i a₅ = 48, dzielisz jeden przez drugi. Od a₂ do a₅ mnożymy trzy razy przez q, więc q³ = 48 : 6 = 8 i q = 2. Wtedy a₁ = a₂ : q = 3. Taki sposób, czyli dzielenie wyrazów i pierwiastkowanie, pozwala szybko znaleźć iloraz bez rozwiązywania układu równań.

Zapamiętaj

  • Iloraz q = a₂ : a₁ jest stały w całym ciągu.
  • an = a₁ · qn−1, a suma Sn = a₁ · (qn − 1) : (q − 1) dla q ≠ 1.
  • Dla kolejnych wyrazów a, b, c zachodzi b² = a · c.

Poćwicz w grze Ciągi geometryczne.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.