Ciągi liczbowe: brakujący wyraz i wzór na n-ty wyraz

Jak znaleźć brakującą liczbę w ciągu i obliczyć wyraz o dowolnym numerze bez wypisywania wszystkich? Poznaj wzór a_n = a_1 + (n − 1) · r.

Liczby i działaniaKlasy 5–7

Gdy w ciągu liczb brakuje jednego wyrazu albo trzeba podać wyraz o bardzo dużym numerze, np. setny, nie wypisujemy wszystkich wyrazów po kolei. Wystarczy znaleźć regułę, a potem z niej skorzystać. Ten poradnik pokazuje, jak odnaleźć brakujący wyraz oraz jak zapisać regułę wzorem.

Brakujący wyraz w środku ciągu

Najpierw szukamy reguły na tych wyrazach, które znamy. Potem używamy jej, aby uzupełnić lukę.

Przykład 1: ciąg „dodajemy”4, 9, ?, 19, 24. Różnica między 4 i 9 to 5, a między 19 i 24 też 5. Brakuje liczby 9 + 5 = 14. Sprawdzenie: 14 + 5 = 19, zgadza się.
Przykład 2: ciąg „mnożymy”3, 6, 12, ?, 48. Każdy wyraz jest dwa razy większy, więc po 12 będzie 12 · 2 = 24. Sprawdzenie: 24 · 2 = 48.
Przykład 3: znamy dwa wyrazy, nie sąsiadujące7, ?, ?, 25. Między 7 a 25 są trzy „kroki” (7 → ? → ? → 25), a razem trzeba pokonać 25 − 7 = 18. Jeden krok to 18 : 3 = 6. Brakujące liczby to 13 i 19.

Ciągi arytmetyczne: stała różnica

Jeśli każdy wyraz różni się od poprzedniego o tę samą liczbę r (nazywamy ją różnicą), ciąg nazywamy arytmetycznym. Np. 5, 8, 11, 14, … ma różnicę r = 3.

Wzór na n-ty wyraz

Wyraz o numerze n oznaczamy aₙ (czytamy: „a n-te”). Pierwszy wyraz to a₁. Aby dojść od pierwszego wyrazu do n-tego, trzeba zrobić n − 1 kroków, każdy o długości r. Stąd wzór:

Wzóraₙ = a₁ + (n − 1) · r
Przykład 4: dziesiąty wyrazW ciągu 5, 8, 11, … mamy a₁ = 5 i r = 3. Dziesiąty wyraz: a₁₀ = 5 + (10 − 1) · 3 = 5 + 27 = 32.
Przykład 5: setny wyrazW ciągu 2, 4, 6, … mamy a₁ = 2 i r = 2. a₁₀₀ = 2 + 99 · 2 = 2 + 198 = 200. Bez wzoru musielibyśmy wypisać sto liczb.
Przykład 6: który to wyraz?Który wyraz ciągu 5, 8, 11, … jest równy 50? Z wzoru: 5 + (n − 1) · 3 = 50, więc (n − 1) · 3 = 45, n − 1 = 15 i n = 16.

Ciągi „mnożymy”: stały iloraz

Jeśli każdy wyraz jest tyle samo razy większy od poprzedniego, ciąg nazywamy geometrycznym. Np. 3, 6, 12, 24, … Aby dojść do kolejnego wyrazu, mnożymy przez ten sam iloraz q (tu q = 2). Wyrazy rosną bardzo szybko, więc takie ciągi nie mają prostego wzoru typu „dodaj n razy”. W tym materiale wystarcza Ci umiejętność dokończenia ciągu przez kolejne mnożenia.

Najczęstsze błędy

  • Pomylenie n z n − 1: pierwszy wyraz jest „zerowym krokiem”, więc do n-tego wyrazu potrzeba n − 1 kroków.
  • Zła różnica przy brakujących wyrazach: w przykładzie 7, ?, ?, 25 trzeba dzielić przez 3 kroki, nie przez 2 brakujące liczby.
  • Użycie wzoru na ciąg „dodajemy” do ciągu „mnożymy” (np. 1, 2, 4, 8 nie ma stałej różnicy).

Sprawdź siebie

1. Uzupełnij brakującą liczbę: 6, 11, ?, 21, 26.

Pokaż rozwiązanie
Różnica to 5. Brakuje liczby 11 + 5 = 16.

2. Oblicz 20. wyraz ciągu 4, 7, 10, …

Pokaż rozwiązanie
a₁ = 4, r = 3. a₂₀ = 4 + 19 · 3 = 4 + 57 = 61.

3. Wstaw dwie liczby w ciąg: 3, ?, ?, 15.

Pokaż rozwiązanie
Trzy kroki dają razem 15 − 3 = 12, więc jeden krok to 12 : 3 = 4. Brakuje liczb 7 i 11.

4. Który wyraz ciągu 2, 6, 10, … jest równy 38?

Pokaż rozwiązanie
a₁ = 2, r = 4. 2 + (n − 1) · 4 = 38, więc (n − 1) · 4 = 36, n − 1 = 9 i n = 10.

Zapamiętaj

  • Stała różnica: ciąg arytmetyczny, aₙ = a₁ + (n − 1) · r.
  • Stały iloraz: ciąg geometryczny, każdy wyraz mnożymy przez tę samą liczbę.
  • Brakujące wyrazy między dwoma znanymi: różnicę dzielimy przez liczbę kroków.

Więcej o ciągach w liceum znajdziesz w materiałach o ciągach arytmetycznych i geometrycznych.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.