Co to jest funkcja? Argument, wartość i wykres

Funkcja jako przyporządkowanie: kiedy nim jest, jak obliczać jej wartości i jak sprawdzić na wykresie testem pionowej prostej.

Matematyka na wypasieKlasa 8 + liceum

Słowo „funkcja” pojawia się w matematyce bardzo często, a mało kto na początku wie, co dokładnie oznacza. Tymczasem pomysł jest prosty: funkcja to reguła, która każdej liczbie z pewnego zbioru przypisuje dokładnie jedną liczbę. Jak automat w sklepie: wrzucasz monetę (argument), a automat zawsze wydaje to samo (wartość) i nigdy dwóch różnych rzeczy naraz.

Argument i wartość

Liczbę, którą „wrzucamy” do funkcji, nazywamy argumentem i zwykle oznaczamy ją x. Liczbę, która wychodzi, nazywamy wartością funkcji i zapisujemy f(x). Zapis f(3) = 11 czytamy: „wartość funkcji f dla argumentu 3 wynosi 11”.

Najważniejsza zasadaJednemu argumentowi odpowiada dokładnie jedna wartość. Odwrotnie nie musi tak być: dwa różne argumenty mogą mieć tę samą wartość.

Czy to jest funkcja?

Przyporządkowanie możesz zapisać na kilka sposobów: słowami, parami liczb, tabelką, wzorem albo wykresem. Zawsze sprawdzasz to samo: czy któryś argument ma więcej niż jedną wartość?

Przyporządkowanie Funkcja? Dlaczego
1 → 4, 2 → 7, 3 → 4 tak każdy argument jest tylko raz (wartość 4 może się powtarzać)
1 → 4, 2 → 7, 2 → 9 nie argument 2 ma dwie wartości: 7 i 9
osoba → jej data urodzenia tak każdy ma jedną datę urodzenia
liczba → jej dzielniki nie liczba 6 ma dzielniki 1, 2, 3 i 6

Warto też pamiętać, że funkcja nie musi mieć wzoru. Tabela z pomiarami temperatury o różnych godzinach to też funkcja, bo o każdej godzinie jest jedna temperatura.

Jak obliczyć wartość funkcji

Gdy funkcja jest dana wzorem, podstawiasz argument w miejsce x i liczysz. Najwięcej błędów robimy przy liczbach ujemnych, więc wstawiaj je w nawiasie.

Wykres funkcji i test pionowej prostej

Wykres funkcji to wszystkie punkty (x, f(x)) zaznaczone w układzie współrzędnych. Z wykresu odczytujesz wartość tak: znajdujesz argument na osi poziomej, idziesz w górę lub w dół do krzywej, a potem w bok do osi pionowej.

Wykres pozwala też szybko sprawdzić, czy krzywa jest wykresem funkcji. Wyobraź sobie pionową prostą, którą przesuwasz od lewej do prawej:

  • jeśli każda pionowa prosta przecina krzywą najwyżej w jednym punkcie, to jest to wykres funkcji,
  • jeśli choć jedna przecina ją w dwóch lub więcej punktach, to jednemu argumentowi odpowiadają dwie wartości, więc to nie jest wykres funkcji.

Dlatego prosta (niepionowa) i parabola skierowana w górę lub w dół są wykresami funkcji, a okrąg, parabola „położona na boku” i pionowy odcinek – nie.

Przykłady

Przykład 1Funkcja f(x) = 2x − 5. Oblicz f(4) i f(−1). Mamy f(4) = 2 · 4 − 5 = 3 oraz f(−1) = 2 · (−1) − 5 = −7.
Przykład 2Dla funkcji danej tabelką: x = 0, 1, 2, 3 i f(x) = 5, 3, 1, −1 – dla jakiego argumentu wartość wynosi −1? Szukamy −1 w dolnym wierszu i czytamy argument z górnego: x = 3.

Pięć sposobów zapisu tej samej funkcji

Funkcję „podwój liczbę i odejmij 1” możesz opisać na różne sposoby, a wszystkie znaczą to samo:

  • słowami: każdej liczbie przypisujemy jej podwojenie pomniejszone o 1,
  • wzorem: f(x) = 2x − 1,
  • tabelką: x = 0, 1, 2, 3 oraz f(x) = −1, 1, 3, 5,
  • parami: 0 → −1, 1 → 1, 2 → 3, 3 → 5,
  • wykresem: punkty (0, −1), (1, 1), (2, 3), (3, 5) leżą na jednej prostej.

Umiejętność przechodzenia między tymi zapisami to prawdziwa sztuka. Z wykresu możesz odczytać tabelkę, z tabelki ułożyć pary, a ze wzoru obliczyć dowolny punkt wykresu.

Najczęstsze błędy

  • Zgubiony nawias przy liczbie ujemnej: (−3)² to 9, a −3² to −9.
  • Mylenie argumentu z wartością: w f(4) = 9 argumentem jest 4, a wartością 9.
  • Uznanie, że powtórzona wartość psuje funkcję: psuje ją tylko powtórzony argument z różnymi wartościami.
  • Odczyt z niewłaściwej osi: najpierw zawsze oś pozioma (argument), potem pionowa (wartość).

Sprawdź siebie

1. Czy pary 3 → 1, 4 → 1, 5 → 2 opisują funkcję?

Pokaż rozwiązanie
Tak. Każdy argument (3, 4, 5) występuje raz. To, że wartość 1 pojawia się dwa razy, niczego nie psuje.

2. Oblicz f(3) dla f(x) = x² − 2x + 5.

Pokaż rozwiązanie
f(3) = 3² − 2 · 3 + 5 = 9 − 6 + 5 = 8.

3. Czy okrąg o środku w początku układu jest wykresem funkcji?

Pokaż rozwiązanie
Nie. Pionowa prosta x = 0 przecina okrąg w dwóch punktach, więc argumentowi 0 odpowiadają dwie wartości.

Zapamiętaj

  • Funkcja każdemu argumentowi przypisuje dokładnie jedną wartość.
  • Wartość liczysz, podstawiając argument za x (liczby ujemne w nawiasie).
  • Wykres funkcji sprawdzasz testem pionowej prostej.

Poćwicz w grach Co to jest funkcja? i Odczytaj z wykresu.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.