Słowo „funkcja” pojawia się w matematyce bardzo często, a mało kto na początku wie, co dokładnie oznacza. Tymczasem pomysł jest prosty: funkcja to reguła, która każdej liczbie z pewnego zbioru przypisuje dokładnie jedną liczbę. Jak automat w sklepie: wrzucasz monetę (argument), a automat zawsze wydaje to samo (wartość) i nigdy dwóch różnych rzeczy naraz.
Argument i wartość
Liczbę, którą „wrzucamy” do funkcji, nazywamy argumentem i zwykle oznaczamy ją x. Liczbę, która wychodzi, nazywamy wartością funkcji i zapisujemy f(x). Zapis f(3) = 11 czytamy: „wartość funkcji f dla argumentu 3 wynosi 11”.
Czy to jest funkcja?
Przyporządkowanie możesz zapisać na kilka sposobów: słowami, parami liczb, tabelką, wzorem albo wykresem. Zawsze sprawdzasz to samo: czy któryś argument ma więcej niż jedną wartość?
| Przyporządkowanie | Funkcja? | Dlaczego |
|---|---|---|
| 1 → 4, 2 → 7, 3 → 4 | tak | każdy argument jest tylko raz (wartość 4 może się powtarzać) |
| 1 → 4, 2 → 7, 2 → 9 | nie | argument 2 ma dwie wartości: 7 i 9 |
| osoba → jej data urodzenia | tak | każdy ma jedną datę urodzenia |
| liczba → jej dzielniki | nie | liczba 6 ma dzielniki 1, 2, 3 i 6 |
Warto też pamiętać, że funkcja nie musi mieć wzoru. Tabela z pomiarami temperatury o różnych godzinach to też funkcja, bo o każdej godzinie jest jedna temperatura.
Jak obliczyć wartość funkcji
Gdy funkcja jest dana wzorem, podstawiasz argument w miejsce x i liczysz. Najwięcej błędów robimy przy liczbach ujemnych, więc wstawiaj je w nawiasie.
Wykres funkcji i test pionowej prostej
Wykres funkcji to wszystkie punkty (x, f(x)) zaznaczone w układzie współrzędnych. Z wykresu odczytujesz wartość tak: znajdujesz argument na osi poziomej, idziesz w górę lub w dół do krzywej, a potem w bok do osi pionowej.
Wykres pozwala też szybko sprawdzić, czy krzywa jest wykresem funkcji. Wyobraź sobie pionową prostą, którą przesuwasz od lewej do prawej:
- jeśli każda pionowa prosta przecina krzywą najwyżej w jednym punkcie, to jest to wykres funkcji,
- jeśli choć jedna przecina ją w dwóch lub więcej punktach, to jednemu argumentowi odpowiadają dwie wartości, więc to nie jest wykres funkcji.
Dlatego prosta (niepionowa) i parabola skierowana w górę lub w dół są wykresami funkcji, a okrąg, parabola „położona na boku” i pionowy odcinek – nie.
Przykłady
Pięć sposobów zapisu tej samej funkcji
Funkcję „podwój liczbę i odejmij 1” możesz opisać na różne sposoby, a wszystkie znaczą to samo:
- słowami: każdej liczbie przypisujemy jej podwojenie pomniejszone o 1,
- wzorem: f(x) = 2x − 1,
- tabelką: x = 0, 1, 2, 3 oraz f(x) = −1, 1, 3, 5,
- parami: 0 → −1, 1 → 1, 2 → 3, 3 → 5,
- wykresem: punkty (0, −1), (1, 1), (2, 3), (3, 5) leżą na jednej prostej.
Umiejętność przechodzenia między tymi zapisami to prawdziwa sztuka. Z wykresu możesz odczytać tabelkę, z tabelki ułożyć pary, a ze wzoru obliczyć dowolny punkt wykresu.
Najczęstsze błędy
- Zgubiony nawias przy liczbie ujemnej: (−3)² to 9, a −3² to −9.
- Mylenie argumentu z wartością: w f(4) = 9 argumentem jest 4, a wartością 9.
- Uznanie, że powtórzona wartość psuje funkcję: psuje ją tylko powtórzony argument z różnymi wartościami.
- Odczyt z niewłaściwej osi: najpierw zawsze oś pozioma (argument), potem pionowa (wartość).
Sprawdź siebie
1. Czy pary 3 → 1, 4 → 1, 5 → 2 opisują funkcję?
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz f(3) dla f(x) = x² − 2x + 5.
Pokaż rozwiązanie
3. Czy okrąg o środku w początku układu jest wykresem funkcji?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Funkcja każdemu argumentowi przypisuje dokładnie jedną wartość.
- Wartość liczysz, podstawiając argument za x (liczby ujemne w nawiasie).
- Wykres funkcji sprawdzasz testem pionowej prostej.
Poćwicz w grach Co to jest funkcja? i Odczytaj z wykresu.
Komentarze