Potęga to skrócony zapis mnożenia tej samej liczby przez siebie. Zamiast 5 · 5 · 5 piszemy 53. Liczba 5 to podstawa, a mała cyfra 3 nad nią to wykładnik, który mówi, ile razy podstawę mnożymy przez siebie. Czytamy: „pięć do potęgi trzeciej” albo „pięć do sześcianu”.
Kwadrat liczby
Kwadrat liczby a to a² = a · a. Nazwa pochodzi od figury: kwadrat o boku a ma pole a². Dla a = 4 pole wynosi 16, a rysunek to 4 rzędy po 4 kratki. Liczby 1, 4, 9, 16, 25, 36… to kwadraty liczb naturalnych.
Sześcian liczby
Sześcian liczby a to a³ = a · a · a. Pochodzi od bryły: sześcian o krawędzi a ma objętość a³. Dla a = 3 objętość to 27: sześcian zbudowany z 3 warstw po 9 kostek. Liczby 1, 8, 27, 64, 125… to sześciany liczb naturalnych.
Wartości do zapamiętania
Kwadraty od 1 do 15: 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100, 121, 144, 169, 196, 225. Sześciany od 1 do 10: 1, 8, 27, 64, 125, 216, 343, 512, 729, 1000. Warto je znać, bo wracają w wielu zadaniach z geometrii i pierwiastków.
Szczególne potęgi
- a1 = a (jeden czynnik),
- a0 = 1 dla a ≠ 0,
- 1n = 1 dla każdego n,
- 0n = 0 dla n > 0,
- 10n to jedynka i n zer: 103 = 1000.
Potęga a mnożenie
Potęga rośnie znacznie szybciej niż iloczyn. 2 · 10 = 20, a 210 = 1024. Dlatego potęg używamy do opisu szybkiego wzrostu: rozmnażania bakterii, liczby ludzi w „łańcuszku szczęścia” czy pojemności dysków (kilobajt, megabajt…).
Pierwiastek jako odwrócenie potęgi
Pierwiastek kwadratowy z liczby to liczba, której kwadrat daje tę liczbę: √49 = 7, bo 7² = 49. Pierwiastek sześcienny z 64 to 4, bo 4³ = 64. Dzięki temu z pola kwadratu obliczamy bok, a z objętości sześcianu krawędź.
Zadania
1. Oblicz 6², 3³ oraz 25.
Pokaż rozwiązanie
2. Kwadratowy ogródek ma bok 12 m. Jakie jest jego pole?
Pokaż rozwiązanie
3. Jaką objętość ma sześcienna kostka o krawędzi 5 cm?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Mnożenie podstawy przez wykładnik.
- Mylenie kwadratu liczby z jej podwojeniem.
- Zapominanie, że 00 nie definiujemy w szkole.
Zapamiętaj
- a² = a · a, a³ = a · a · a.
- Wykładnik mówi, ile razy mnożymy podstawę.
- Kwadrat ↔ pole kwadratu, sześcian ↔ objętość sześcianu.
Odczytywanie potęg
Potęgę 25 czytamy: „dwa do potęgi piątej”. Dla wykładnika 2 mówimy też „kwadrat”, dla 3 – „sześcian”. W zapisie 106 jest milion. Zapis potęgowy skraca długie wyrażenia i pozwala szybko porównywać duże liczby: 210 to nieco ponad tysiąc, a 220 to nieco ponad milion.
Potęgi w zapisie liczb
System dziesiątkowy to potęgi dziesięciu: 345 = 3 · 102 + 4 · 101 + 5 · 100. Dzięki temu zapis pozycyjny jest tak wygodny. Komputery używają potęg dwójki (system dwójkowy), a naukowcy zapisują bardzo duże liczby w postaci a · 10n.
Pierwiastki jako odwrotność
Podnoszenie do kwadratu i wyciąganie pierwiastka kwadratowego to działania odwrotne. Jeśli 9² = 81, to √81 = 9. Sprawdzaj, mnożąc wynik przez siebie. Dla sześcianów: jeśli 4³ = 64, to pierwiastek sześcienny z 64 jest równy 4. Odwracanie działań to wielka siła matematyki.
Porównywanie potęg
Aby porównać 25 i 52, obliczamy je: 32 i 25, więc 25 jest większe. Potęgi o większej podstawie nie zawsze są większe. Dla porównania wykładniki i podstawy mają jednakowe znaczenie. Ćwicz porównywanie na kilku parach, np. 34 i 43 (81 i 64) oraz 210 i 103 (1024 i 1000).
Jak utrwalić?
Zapisz od 1 do 12 kwadraty i od 1 do 6 sześciany. Ukryj wyniki i sprawdzaj się nawzajem. Dobrze jest po przerobieniu tego tematu rozwiązać kilka zadań z podręcznika i spróbować własnoręcznie wyjaśnić komuś zasadę własnymi słowami. Jeśli potrafisz ją opowiedzieć, to znaczy, że naprawdę ją rozumiesz. Wróć do animacji i do trenera, gdy któryś krok sprawia trudność, a po tygodniu powtórz zadania, aby utrwalić wiedzę.
Komentarze