W zadaniu „uzasadnij” albo „wykaż, że” nie wystarczy podać wyniku. Trzeba pokazać ciąg poprawnych kroków, które prowadzą od danych do tezy. Egzaminator patrzy na pomysł i na to, czy każdy krok ma uzasadnienie. Dobra wiadomość: potrzebnych faktów jest niewiele.
Trzy zasady dowodu
Fakty, które warto mieć pod ręką
- Suma kątów w trójkącie to 180°, w czworokącie 360°, w n-kącie (n − 2) · 180°.
- Kąty przyległe dają 180°, a kąty wierzchołkowe są równe.
- Kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są równe.
- Kąt zewnętrzny trójkąta jest sumą dwóch kątów wewnętrznych do niego nieprzyległych.
- Cechy przystawania trójkątów: bbb, bkb, kbk.
- Twierdzenie Pitagorasa i jego odwrotność.
- Liczba parzysta to 2k, a nieparzysta to 2k + 1.
Przykład 1: kąt zewnętrzny
Teza: kąt zewnętrzny trójkąta przy wierzchołku C jest równy ∠A + ∠B.
- Kąt zewnętrzny γ′ i kąt wewnętrzny γ przy C są przyległe, więc γ′ + γ = 180°.
- Suma kątów trójkąta: α + β + γ = 180°.
- Stąd γ′ = 180° − γ = α + β. Co należało wykazać.
Przykład 2: równe przekątne prostokąta
W prostokącie ABCD rozważamy trójkąty ABC i BAD. Mają wspólny bok AB, |BC| = |AD| (boki przeciwległe prostokąta) i kąty ABC oraz BAD są proste. Z cechy bkb trójkąty są przystające, więc |AC| = |BD|.
Przykład 3: dowód o liczbach
Teza: suma trzech kolejnych liczb naturalnych jest podzielna przez 3. Oznaczamy liczby n, n + 1, n + 2. Ich suma to 3n + 3 = 3(n + 1), więc dzieli się przez 3. Użyliśmy litery, dlatego dowód obejmuje każdą trójkę.
Plan na egzaminie
- Zrób duży rysunek i oznacz dane.
- Zapisz, co masz udowodnić.
- Wypisz fakty, które wiążą dane z tezą (kąty, boki, przystawanie).
- Ułóż kroki i przy każdym podaj uzasadnienie.
- Zakończ zdaniem: „co należało wykazać”.
Najczęstsze błędy
- Sprawdzanie jednego przykładu zamiast dowodu ogólnego.
- Zakładanie tezy już na początku.
- Odczytywanie wniosków z rysunku (np. „te boki wyglądają na równe”).
- Brak uzasadnienia przy kroku, który wydaje się oczywisty.
Sprawdź siebie
1. Wykaż, że suma dwóch kolejnych liczb naturalnych jest nieparzysta.
Pokaż rozwiązanie
2. Trójkąt ABC ma kąty A = 50° i B = 70°. Ile stopni ma kąt zewnętrzny przy C?
Pokaż rozwiązanie
3. Czy zdanie „każdy czworokąt o równych bokach jest kwadratem” jest prawdziwe? Uzasadnij.
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Dowód ma dotyczyć każdego przypadku, a obalić wystarczy kontrprzykładem.
- Przy każdym kroku podaj, z czego wynika.
- Do dowodów w geometrii najczęściej służy suma kątów i przystawanie trójkątów.
Poćwicz w grze Dowodzenie w geometrii i Rozumowanie i uzasadnianie.
Komentarze