Każda funkcja ma dwa zbiory, które trzeba umieć nazwać. Dziedzina to wszystkie argumenty, które wolno do funkcji włożyć. Zbiór wartości to wszystkie liczby, które funkcja może zwrócić. Dziedzina to „co wchodzi”, zbiór wartości to „co wychodzi”.
Dziedzina z listy par i z opisu
Gdy funkcja jest dana parami, dziedziną jest zbiór pierwszych liczb z par, a zbiorem wartości zbiór drugich liczb. Wartość, która powtarza się kilka razy, liczysz tylko raz, bo w zbiorze elementy się nie powtarzają.
Dziedzina wzoru: dwa zakazy
Gdy funkcja jest dana wzorem, a nikt nie podał dziedziny, przyjmujemy, że to wszystkie liczby, dla których wzór ma sens. W szkole wystarczy pamiętać o dwóch zakazach:
| Zakaz | Co robimy | Przykład |
|---|---|---|
| nie dzielimy przez zero | mianownik różny od 0 | f(x) = 5 / (x − 2) → x ≠ 2 |
| nie ma pierwiastka z liczby ujemnej | liczba pod pierwiastkiem ≥ 0 | f(x) = √(x + 3) → x ≥ −3 |
Zbiór wartości i największa, najmniejsza wartość
Gdy dziedzina jest małym zbiorem liczb (np. liczby całkowite od −2 do 3), najłatwiej obliczyć wszystkie wartości i wybrać najmniejszą oraz największą.
Zauważ, że argumenty −2 i 2 dają tę samą wartość 2, a −1 i 1 dają −1. Dlatego zbiór wartości ma mniej elementów niż dziedzina.
Miejsce zerowe
Miejsce zerowe to argument, dla którego wartość wynosi 0. Na wykresie jest to punkt, w którym krzywa przecina oś x. Funkcja może mieć jedno miejsce zerowe, kilka albo żadnego.
Dziedzina i zbiór wartości na wykresie
Z wykresu odczytasz oba zbiory „na oko”. Dziedzina to wszystkie liczby na osi poziomej, nad lub pod którymi jest wykres (rzut wykresu na oś x). Zbiór wartości to wszystkie liczby na osi pionowej, na których wykres się znajduje (rzut na oś y).
Gdy dziedzina jest podana w zadaniu
Często zadanie samo ogranicza dziedzinę, na przykład „dla x ∈ {−1, 0, 1, 2}”. Wtedy nie szukasz zakazów, tylko wstawiasz kolejne argumenty. Zakazy z mianownikiem i pierwiastkiem stosujesz dopiero wtedy, gdy dziedziny nikt nie podał.
Zauważ, że przy ujemnym współczynniku przy x funkcja maleje, więc największa wartość jest dla najmniejszego argumentu. Przy dodatnim współczynniku jest odwrotnie.
Najczęstsze błędy
- Zapisanie x > 7 zamiast x ≥ 7 przy pierwiastku √(x − 7).
- Pomylenie miejsca zerowego mianownika z miejscem zerowym funkcji: w 5 / (x − 2) mianownik jest zerem dla x = 2, a sama funkcja nie ma tam wartości.
- Policzenie dwa razy tej samej wartości w zbiorze wartości.
- Szukanie największej wartości tylko na końcach przedziału, gdy funkcja nie jest rosnąca ani malejąca (np. x² dla x od −3 do 2 ma najmniejszą wartość w zerze).
Sprawdź siebie
1. Podaj dziedzinę funkcji f(x) = 3 / (x + 5).
Pokaż rozwiązanie
2. Od jakiej liczby zaczyna się dziedzina funkcji f(x) = √(x − 4)?
Pokaż rozwiązanie
3. Funkcja f(x) = 2x − 1 jest określona dla liczb całkowitych od −1 do 3. Jaka jest jej największa wartość?
Pokaż rozwiązanie
4. Pary: 1 → 2, 2 → 2, 3 → 5, 4 → 2. Ile elementów ma zbiór wartości?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Dziedzina to dozwolone argumenty, zbiór wartości to możliwe wyniki.
- Nie dzielimy przez zero i nie pierwiastkujemy liczb ujemnych.
- Powtarzające się wartości w zbiorze wartości liczysz raz.
Poćwicz w grze Dziedzina i zbiór wartości.
Komentarze