Dziedzina i zbiór wartości funkcji

Co wolno wstawić za x i co funkcja może dać: dziedzina wzoru z ułamkiem i pierwiastkiem, zbiór wartości oraz najmniejsza i największa wartość.

Matematyka na wypasieLiceum

Każda funkcja ma dwa zbiory, które trzeba umieć nazwać. Dziedzina to wszystkie argumenty, które wolno do funkcji włożyć. Zbiór wartości to wszystkie liczby, które funkcja może zwrócić. Dziedzina to „co wchodzi”, zbiór wartości to „co wychodzi”.

Dziedzina z listy par i z opisu

Gdy funkcja jest dana parami, dziedziną jest zbiór pierwszych liczb z par, a zbiorem wartości zbiór drugich liczb. Wartość, która powtarza się kilka razy, liczysz tylko raz, bo w zbiorze elementy się nie powtarzają.

PrzykładFunkcja: 1 → 4, 2 → 6, 3 → 4, 5 → 9. Dziedzina to {1, 2, 3, 5}, a zbiór wartości to {4, 6, 9}. Mimo czterech argumentów są tylko trzy różne wartości.

Dziedzina wzoru: dwa zakazy

Gdy funkcja jest dana wzorem, a nikt nie podał dziedziny, przyjmujemy, że to wszystkie liczby, dla których wzór ma sens. W szkole wystarczy pamiętać o dwóch zakazach:

Zakaz Co robimy Przykład
nie dzielimy przez zero mianownik różny od 0 f(x) = 5 / (x − 2) → x ≠ 2
nie ma pierwiastka z liczby ujemnej liczba pod pierwiastkiem ≥ 0 f(x) = √(x + 3) → x ≥ −3
PułapkaW √(x − 7) liczba x może być równa 7, bo √0 = 0 jest w porządku. Dlatego zapisujemy x ≥ 7, a nie x > 7. Przy mianowniku jest odwrotnie: tam zero jest zakazane.

Zbiór wartości i największa, najmniejsza wartość

Gdy dziedzina jest małym zbiorem liczb (np. liczby całkowite od −2 do 3), najłatwiej obliczyć wszystkie wartości i wybrać najmniejszą oraz największą.

Przykładf(x) = x² − 2 dla liczb całkowitych od −2 do 3. Argumenty: −2, −1, 0, 1, 2, 3. Wartości: 2, −1, −2, −1, 2, 7. Zbiór wartości to {−2, −1, 2, 7}, najmniejsza wartość to −2, a największa 7.

Zauważ, że argumenty −2 i 2 dają tę samą wartość 2, a −1 i 1 dają −1. Dlatego zbiór wartości ma mniej elementów niż dziedzina.

Miejsce zerowe

Miejsce zerowe to argument, dla którego wartość wynosi 0. Na wykresie jest to punkt, w którym krzywa przecina oś x. Funkcja może mieć jedno miejsce zerowe, kilka albo żadnego.

Dziedzina i zbiór wartości na wykresie

Z wykresu odczytasz oba zbiory „na oko”. Dziedzina to wszystkie liczby na osi poziomej, nad lub pod którymi jest wykres (rzut wykresu na oś x). Zbiór wartości to wszystkie liczby na osi pionowej, na których wykres się znajduje (rzut na oś y).

PrzykładWykres to odcinek łączący punkty (−2, 1) i (3, 6). Dziedzina to liczby od −2 do 3, a zbiór wartości to liczby od 1 do 6. Najmniejsza wartość wynosi 1, największa 6.

Gdy dziedzina jest podana w zadaniu

Często zadanie samo ogranicza dziedzinę, na przykład „dla x ∈ {−1, 0, 1, 2}”. Wtedy nie szukasz zakazów, tylko wstawiasz kolejne argumenty. Zakazy z mianownikiem i pierwiastkiem stosujesz dopiero wtedy, gdy dziedziny nikt nie podał.

Zauważ, że przy ujemnym współczynniku przy x funkcja maleje, więc największa wartość jest dla najmniejszego argumentu. Przy dodatnim współczynniku jest odwrotnie.

Najczęstsze błędy

  • Zapisanie x > 7 zamiast x ≥ 7 przy pierwiastku √(x − 7).
  • Pomylenie miejsca zerowego mianownika z miejscem zerowym funkcji: w 5 / (x − 2) mianownik jest zerem dla x = 2, a sama funkcja nie ma tam wartości.
  • Policzenie dwa razy tej samej wartości w zbiorze wartości.
  • Szukanie największej wartości tylko na końcach przedziału, gdy funkcja nie jest rosnąca ani malejąca (np. x² dla x od −3 do 2 ma najmniejszą wartość w zerze).

Sprawdź siebie

1. Podaj dziedzinę funkcji f(x) = 3 / (x + 5).

Pokaż rozwiązanie
x + 5 ≠ 0, więc x ≠ −5.

2. Od jakiej liczby zaczyna się dziedzina funkcji f(x) = √(x − 4)?

Pokaż rozwiązanie
x − 4 ≥ 0, więc x ≥ 4. Dziedzina zaczyna się od 4 (włącznie).

3. Funkcja f(x) = 2x − 1 jest określona dla liczb całkowitych od −1 do 3. Jaka jest jej największa wartość?

Pokaż rozwiązanie
Wartości: −3, −1, 1, 3, 5. Największa to 5 (dla x = 3).

4. Pary: 1 → 2, 2 → 2, 3 → 5, 4 → 2. Ile elementów ma zbiór wartości?

Pokaż rozwiązanie
Zbiór wartości to {2, 5}, więc 2 elementy.

Zapamiętaj

  • Dziedzina to dozwolone argumenty, zbiór wartości to możliwe wyniki.
  • Nie dzielimy przez zero i nie pierwiastkujemy liczb ujemnych.
  • Powtarzające się wartości w zbiorze wartości liczysz raz.

Poćwicz w grze Dziedzina i zbiór wartości.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.