Dzielenie ułamków brzmi groźnie, ale opiera się na jednej zasadzie: dzielenie przez ułamek zamieniamy na mnożenie przez jego odwrotność. Odwrotność ułamka a/b to b/a, czyli ułamek „do góry nogami”: odwrotnością 3/4 jest 4/3, a odwrotnością liczby 5 (czyli 5/1) jest 1/5.
Skąd to się bierze? Pytanie „ile razy się mieści”
Dzielenie 3 ÷ 1/2 pyta: ile połówek mieści się w trójce? Każda całość ma 2 połówki, więc w 3 całościach jest 6 połówek. Wynik 6 = 3 · 2 = 3 · 2/1, czyli mnożenie przez odwrotność 1/2. Podobnie 2/3 ÷ 1/4 pyta, ile ćwiartek mieści się w 2/3. Zobacz animację – wspólny mianownik pozwala policzyć to jak zwykłe dzielenie liczb.
Ułamek podzielony przez liczbę naturalną
Dzielenie 3/4 ÷ 2 oznacza „podziel 3/4 na 2 równe części”. Bierzemy odwrotność 2, czyli 1/2: 3/4 · 1/2 = 3/8. Wynik jest mniejszy, bo dzielimy na kawałki. Praktyczna zasada: przy dzieleniu ułamka przez liczbę mnożymy mianownik.
Liczba podzielona przez ułamek
4 ÷ 2/5: odwracamy 2/5 i mnożymy: 4 · 5/2 = 20/2 = 10. Sens: w czterech całościach mieści się 10 razy po 2/5 (bo w jednej całości 2 1/2 takiej części).
Co zmienia dzielenie przez liczbę mniejszą od 1?
Gdy dzielisz przez liczbę mniejszą od 1, wynik jest większy niż dzielna. 6 ÷ 1/2 = 12, a nie 3. To jedna z największych zmian myślenia: dzielenie nie zawsze „zmniejsza”.
Zadania
1. Oblicz 4/5 ÷ 2 oraz 6 ÷ 3/4.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz 7/8 ÷ 7/12 i 2/9 ÷ 4/3.
Pokaż rozwiązanie
3. Z baniaka z 5/6 litra soku nalewasz szklanki po 1/12 litra. Ile szklanek napełnisz?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Odwrócenie pierwszego ułamka zamiast drugiego.
- Odwrócenie obu ułamków.
- Dzielenie licznika przez licznik i mianownika przez mianownik bez uzasadnienia (działa tylko czasem).
Zapamiętaj
- Dzielenie = mnożenie przez odwrotność drugiej liczby.
- Odwrotność a/b to b/a.
- Dzielenie przez ułamek właściwy zwiększa wynik.
Dzielenie jako pytanie „ile razy”
Dzielenie liczb całkowitych można rozumieć na dwa sposoby: jako podział na równe części albo jako pytanie, ile razy jedna liczba mieści się w drugiej. Przy ułamkach drugi sposób jest zwykle łatwiejszy. Pytanie „ile razy 1/8 mieści się w 3/4?” sprowadza się do zamiany 3/4 na 6/8 i policzenia: 6 razy. Wspólny mianownik robi z dzielenia ułamków zwykłe dzielenie liczników.
Druga metoda: wspólny mianownik
Zamiast mnożyć przez odwrotność, można sprowadzić oba ułamki do wspólnego mianownika i podzielić liczniki. 5/6 ÷ 2/9: wspólny mianownik 18, czyli 15/18 ÷ 4/18 = 15 ÷ 4 = 3 3/4. Wynik jest taki sam jak z metody odwrotności. Warto znać obie, bo jedna służy do kontroli drugiej.
Ułamki piętrowe
Czasem dzielenie zapisane jest jako kreska ułamkowa, na przykład (3/4) / (1/2). Dłuższa kreska oznacza dzielenie licznika przez mianownik, więc to samo co 3/4 ÷ 1/2 = 3/4 · 2 = 3/2. Czytając taki zapis, najpierw odszukaj główną kreskę, czyli najdłuższą.
Pytania kontrolne
Zanim oddasz pracę, odpowiedz sobie: czy odwróciłem tylko drugi ułamek? Czy zamieniłem dzielenie na mnożenie? Czy wynik jest sensowny, to znaczy większy od dzielnej, gdy dzielnik jest mniejszy od 1? Czy ułamek jest skrócony?
Więcej przykładów krok po kroku
Przykład 1: 3/8 ÷ 9/16 = 3/8 · 16/9 = 48/72 = 2/3 (po skróceniu 3 z 9 i 8 z 16: 1/1 · 2/3). Przykład 2: 2 1/2 ÷ 5 = 5/2 · 1/5 = 1/2. Przykład 3: 10 ÷ 2/3 = 10 · 3/2 = 15. Przy sprawdzaniu możesz pomnożyć wynik przez dzielnik, bo powinieneś dostać dzielną: 2/3 · 9/16 = 18/48 = 3/8.
4. Oblicz 5/12 ÷ 5/8 i 7 ÷ 7/9.
Pokaż rozwiązanie
Typowy tok rozumowania na sprawdzianie
Zapisz zadanie jako dzielenie, od razu zamień na mnożenie przez odwrotność, skróć, pomnóż i zamień na liczbę mieszaną, jeśli to ułamek niewłaściwy. W zadaniach tekstowych o pytaniu „na ile części” albo „ile porcji” zawsze chodzi o dzielenie. Dopisz na końcu odpowiedź słowną z jednostką.
Komentarze