Funkcja liniowa – prosta na wykresie

Wzór y = ax + b: co mówi współczynnik a, co mówi b i jak znaleźć miejsce zerowe.

Matematyka na wypasieKlasa 8 + liceum

Funkcja liniowa opisuje zależności, w których zmiana jednej wielkości powoduje proporcjonalną zmianę drugiej (taksówka: opłata stała plus cena za kilometr). Jej wykresem jest prosta.

f(x) = ax + ba – współczynnik kierunkowy (o ile rośnie y, gdy x wzrasta o 1). b – wyraz wolny (punkt, w którym wykres przecina oś y: (0, b)).
  • Gdy a > 0, funkcja rośnie. Gdy a < 0 – maleje. Gdy a = 0 – jest stała.
  • Miejsce zerowe: rozwiązujemy ax + b = 0, więc x = −b/a.
f(x) = 2x − 6f(4) = 2 · 4 − 6 = 2. Miejsce zerowe: 2x − 6 = 0, więc x = 3. Wykres przecina oś y w punkcie (0, −6).

Prosta przez dwa punkty

Dla punktów (x₁, y₁) i (x₂, y₂): a = (y₂ − y₁) ÷ (x₂ − x₁). Prosta przez (1, 3) i (3, 7): a = (7 − 3)/(3 − 1) = 2. Wtedy 3 = 2 · 1 + b, więc b = 1 i y = 2x + 1.

Co znaczy każda liczba we wzorze?

f(x) = ax + ba – współczynnik kierunkowy: mówi, o ile rośnie y, gdy x rośnie o 1. b – wyraz wolny: wartość funkcji dla x = 0, czyli punkt (0, b), w którym prosta przecina oś y.
Znak a Wykres Funkcja
a > 0 prosta idzie w górę rosnąca
a < 0 prosta idzie w dół malejąca
a = 0 pozioma stała

Rysowanie wykresu – krok po kroku

  1. Znajdź punkt dla x = 0: (0, b).
  2. Znajdź drugi punkt: np. dla x = 1: (1, a + b).
  3. Zaznacz oba punkty i poprowadź przez nie prostą linijką.
  4. Sprawdź trzeci punkt (np. dla x = 2), czy leży na prostej.
y = −x + 3Dla x = 0: y = 3; dla x = 1: y = 2; dla x = 3: y = 0. Prosta maleje o 1 przy każdym kroku w prawo.

Miejsce zerowe

Gdzie wykres przecina oś x? Rozwiązujemy ax + b = 0: x = −b/a. Dla y = 2x − 6: x = 3.

Wzór funkcji z dwóch punktów

  1. Oblicz a = (y₂ − y₁) ÷ (x₂ − x₁).
  2. Podstaw jeden punkt do y = ax + b i wyznacz b.
Punkty (1, 3) i (3, 7)a = (7 − 3) ÷ (3 − 1) = 2. Z punktu (1, 3): 3 = 2 · 1 + b, więc b = 1. Wzór: y = 2x + 1. Sprawdzenie dla (3, 7): 2 · 3 + 1 = 7 ✔.

Funkcja liniowa w życiu

TaksówkaOpłata startowa 8 zł plus 3 zł za km: K(d) = 3d + 8. Dla d = 10 km: 38 zł. Współczynnik a = 3 to cena za kilometr, wyraz wolny b = 8 to opłata startowa.
ZbiornikW zbiorniku jest 200 l wody; wypływa 5 l na minutę: V(t) = 200 − 5t. Opróżni się po t = 40 min (miejsce zerowe).

Proste równoległe i prostopadłe

Proste y = a₁x + b₁ i y = a₂x + b₂ są równoległe, gdy a₁ = a₂ (np. y = 2x + 1 i y = 2x − 5). Są prostopadłe, gdy a₁ · a₂ = −1 (np. y = 2x i y = −½x).

Typowe błędy

  • Pomylenie a z b (nachylenie ze skokiem na osi y).
  • Błędne znaki przy liczeniu a z dwóch punktów (kolejność odejmowania musi być taka sama w liczniku i mianowniku).
  • Miejsce zerowe: −b/a, nie b/a.

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Wyznacz wzór funkcji przechodzącej przez (0, −2) i (2, 4).

Pokaż rozwiązanie
b = −2 (punkt na osi y). a = (4 − (−2)) ÷ (2 − 0) = 3. y = 3x − 2.

Zadanie 2. Dla jakiego x funkcja f(x) = −4x + 12 przyjmuje wartość 0? A wartość 20?

Pokaż rozwiązanie
−4x + 12 = 0 → x = 3. −4x + 12 = 20 → −4x = 8 → x = −2.

Zadanie 3. Czy punkt (4, 10) leży na wykresie y = 2x + 3?

Pokaż rozwiązanie
2 · 4 + 3 = 11 ≠ 10. Nie leży.

Dlaczego wykres funkcji liniowej jest prostą?

Bo w funkcji f(x) = ax + b przy zwiększeniu x o 1 wartość y zawsze zmienia się o to samo a. Stała zmiana przy stałym kroku daje równomierny wzrost – punkty układają się wzdłuż jednej prostej. W funkcji kwadratowej zmiana zależy od x, więc dostajemy krzywą.

Zadanie z życia – krok po kroku

Wypożyczalnia rowerówFirma A: 10 zł opłaty plus 6 zł za godzinę, KA(t) = 6t + 10. Firma B: 4 zł za godzinę bez opłaty, KB(t) = 4t + … bez opłaty to KB(t) = 4t + 20? Tu przyjmijmy B: 20 zł opłaty plus 3 zł za godzinę, KB(t) = 3t + 20. Równość: 6t + 10 = 3t + 20 → 3t = 10 → t ≈ 3,3 h. Do 3,3 godziny tańsza jest A; dłużej – B.

Zapamiętaj

  • a – nachylenie, b – punkt przecięcia z osią y.
  • Miejsce zerowe x = −b/a.
  • Proste równoległe mają równe a; prostopadłe a₁ · a₂ = −1.

Typowe błędy – uważaj!

  • Pomylenie a z b: a to nachylenie, b – wyraz wolny.
  • Błędne wyznaczanie miejsca zerowego: x = −b/a, nie b/a.
  • Rysowanie wykresu przez jeden punkt – potrzebne są dwa.

Zadanie dodatkowe

Wyznacz wzór funkcji liniowej przechodzącej przez (1, 3) i (4, 9), jej miejsce zerowe i sprawdź, czy leży na niej punkt (10, 21).

Pokaż rozwiązanie
a = (9 − 3)/(4 − 1) = 2; 3 = 2 + b → b = 1; f(x) = 2x + 1. Miejsce zerowe: x = −1/2. Dla x = 10: 21 – tak, punkt leży na wykresie.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.