Funkcja liniowa z parametrem: monotoniczność, miejsce zerowe i punkt

Co to jest parametr, kiedy funkcja jest rosnąca, malejąca lub stała, jak znaleźć m z miejsca zerowego albo punktu wykresu oraz jak rozwiązać nierówność z parametrem.

Matematyka na wypasieKlasa 8 + liceum

W zwykłej funkcji liniowej f(x) = ax + b liczby a i b są ustalone. W zadaniach z parametrem jedna z nich (albo obie) zależy od dodatkowej litery, najczęściej m. Możesz sobie wyobrazić, że m to pokrętło: za każdym razem, gdy nim kręcisz, dostajesz inną prostą. Zadanie polega na tym, żeby znaleźć takie ustawienie pokrętła, przy którym prosta ma wymaganą własność.

Przypomnienie: co mówi współczynnik a

Współczynnik a Funkcja f(x) = ax + b jest… Wykres
a > 0 rosnąca prosta idzie w górę (patrząc od lewej)
a < 0 malejąca prosta idzie w dół
a = 0 stała prosta pozioma y = b

Znak współczynnika a (liczby przy x) decyduje o monotoniczności. Wyraz wolny b o niej nie decyduje.

Monotoniczność z parametrem

Gdy współczynnik przy x zawiera m, np. f(x) = (2m − 6)x + 1, pytanie o monotoniczność zamieniamy na nierówność z m:

  • stała dla 2m − 6 = 0, czyli m = 3,
  • rosnąca dla 2m − 6 > 0, czyli 2m > 6, więc m > 3,
  • malejąca dla 2m − 6 < 0, czyli m < 3.
PułapkaPrzy dzieleniu przez liczbę ujemną zmieniasz znak nierówności. Tu m > 2, a nie m < 2. Sprawdź na liczbie: dla m = 3 współczynnik to 4 − 6 = −2, czyli funkcja maleje. Zgadza się.

Miejsce zerowe z parametrem

Miejsce zerowe to argument x, dla którego f(x) = 0. Jeśli zadanie podaje jego wartość, wstawiamy ją za x i otrzymujemy równanie z jedną niewiadomą m.

PrzykładMiejsce zerowe funkcji f(x) = 3x + m − 2 jest równe 2. Wstawiamy x = 2 i przyrównujemy do zera: 3 · 2 + m − 2 = 0, czyli 4 + m = 0, więc m = −4. Sprawdzenie: f(2) = 6 − 4 − 2 = 0.

Przechodzenie przez punkt

Gdy wykres przechodzi przez punkt (x₀, y₀), wstawiamy x₀ za x, a y₀ za f(x). Dostajemy równanie z m.

Przecięcie z osią y

Wykres przecina oś y w punkcie (0, f(0)). Jeśli f(0) = 2m − 1 i wiemy, że punkt ma współrzędne (0, 7), to 2m − 1 = 7, więc m = 4.

Parametr w wyrazie wolnym

Parametr może też stać w wyrazie wolnym, np. f(x) = 2x + m. Wtedy nachylenie się nie zmienia (zawsze rośnie, bo a = 2), a zmienia się tylko położenie prostej: m przesuwa ją w górę lub w dół. Wykres przecina oś y w punkcie (0, m), a miejsce zerowe to x = −m/2. Miejsce zerowe jest dodatnie wtedy, gdy −m/2 > 0, czyli m < 0. Dla m = −6 jest to x = 3, a dla m = 4 mamy x = −2.

Jedno wzór, wiele prostych

Weźmy f(x) = (m − 1)x + 2. Dla m = 0 dostajemy f(x) = −x + 2 (maleje), dla m = 1 mamy f(x) = 2 (stała), a dla m = 3 mamy f(x) = 2x + 2 (rośnie). Wszystkie te proste przechodzą przez ten sam punkt (0, 2), bo wyraz wolny wynosi 2 niezależnie od m. Zmienia się tylko nachylenie. Taka obserwacja często pomaga sprawdzić wynik.

Ile wartości m spełnia warunek?

W trudniejszych zadaniach pytamy, ile liczb całkowitych m z danego przedziału spełnia warunek. Najpierw rozwiąż nierówność, a potem wypisz pasujące liczby. Dla funkcji rosnącej f(x) = (m − 1)x i m ∈ ⟨−2, 3⟩: warunek to m − 1 > 0, więc m > 1, a pasują m = 2 oraz 3. Razem 2 liczby.

Na koniec zawsze zrób sprawdzenie: wstaw znalezione m do wzoru i upewnij się, że funkcja ma wymaganą własność. To zajmuje kilkanaście sekund, a chroni przed błędem znaku.

Najczęstsze błędy

  • Pomylenie wyrazu wolnego ze współczynnikiem kierunkowym. Monotoniczność zależy tylko od liczby przy x.
  • Pominięcie przypadku a = 0, gdy pytamy o funkcję stałą.
  • Zły znak nierówności po podzieleniu przez liczbę ujemną.
  • Zła interpretacja „rosnąca” jako a ≥ 0. Funkcja rosnąca wymaga a > 0, bo dla a = 0 jest stała.

Sprawdź siebie

1. Dla jakiego m funkcja f(x) = (3m − 9)x + 2 jest stała?

Pokaż rozwiązanie
3m − 9 = 0, więc m = 3.

2. Dla jakich m funkcja f(x) = (5 − m)x jest rosnąca?

Pokaż rozwiązanie
5 − m > 0, czyli −m > −5, więc m < 5 (po podzieleniu przez −1 znak się odwraca).

3. Miejsce zerowe funkcji f(x) = −2x + m + 3 jest równe 4. Ile wynosi m?

Pokaż rozwiązanie
−2 · 4 + m + 3 = 0, czyli −5 + m = 0, więc m = 5.

4. Wykres funkcji f(x) = (m − 2)x + 3 przechodzi przez punkt (3, 9). Znajdź m.

Pokaż rozwiązanie
9 = 3(m − 2) + 3, więc 6 = 3(m − 2), czyli m − 2 = 2 i m = 4.

Zapamiętaj

  • O monotoniczności decyduje współczynnik przy x: dodatni to rośnie, ujemny to maleje, zero to stała.
  • Miejsce zerowe lub punkt wstawiasz do wzoru i dostajesz równanie z m.
  • Dzieląc nierówność przez liczbę ujemną, odwracasz znak.

Poćwicz w grze Funkcja liniowa z parametrem.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.