W zwykłej funkcji liniowej f(x) = ax + b liczby a i b są ustalone. W zadaniach z parametrem jedna z nich (albo obie) zależy od dodatkowej litery, najczęściej m. Możesz sobie wyobrazić, że m to pokrętło: za każdym razem, gdy nim kręcisz, dostajesz inną prostą. Zadanie polega na tym, żeby znaleźć takie ustawienie pokrętła, przy którym prosta ma wymaganą własność.
Przypomnienie: co mówi współczynnik a
| Współczynnik a | Funkcja f(x) = ax + b jest… | Wykres |
|---|---|---|
| a > 0 | rosnąca | prosta idzie w górę (patrząc od lewej) |
| a < 0 | malejąca | prosta idzie w dół |
| a = 0 | stała | prosta pozioma y = b |
Znak współczynnika a (liczby przy x) decyduje o monotoniczności. Wyraz wolny b o niej nie decyduje.
Monotoniczność z parametrem
Gdy współczynnik przy x zawiera m, np. f(x) = (2m − 6)x + 1, pytanie o monotoniczność zamieniamy na nierówność z m:
- stała dla 2m − 6 = 0, czyli m = 3,
- rosnąca dla 2m − 6 > 0, czyli 2m > 6, więc m > 3,
- malejąca dla 2m − 6 < 0, czyli m < 3.
Miejsce zerowe z parametrem
Miejsce zerowe to argument x, dla którego f(x) = 0. Jeśli zadanie podaje jego wartość, wstawiamy ją za x i otrzymujemy równanie z jedną niewiadomą m.
Przechodzenie przez punkt
Gdy wykres przechodzi przez punkt (x₀, y₀), wstawiamy x₀ za x, a y₀ za f(x). Dostajemy równanie z m.
Przecięcie z osią y
Wykres przecina oś y w punkcie (0, f(0)). Jeśli f(0) = 2m − 1 i wiemy, że punkt ma współrzędne (0, 7), to 2m − 1 = 7, więc m = 4.
Parametr w wyrazie wolnym
Parametr może też stać w wyrazie wolnym, np. f(x) = 2x + m. Wtedy nachylenie się nie zmienia (zawsze rośnie, bo a = 2), a zmienia się tylko położenie prostej: m przesuwa ją w górę lub w dół. Wykres przecina oś y w punkcie (0, m), a miejsce zerowe to x = −m/2. Miejsce zerowe jest dodatnie wtedy, gdy −m/2 > 0, czyli m < 0. Dla m = −6 jest to x = 3, a dla m = 4 mamy x = −2.
Jedno wzór, wiele prostych
Weźmy f(x) = (m − 1)x + 2. Dla m = 0 dostajemy f(x) = −x + 2 (maleje), dla m = 1 mamy f(x) = 2 (stała), a dla m = 3 mamy f(x) = 2x + 2 (rośnie). Wszystkie te proste przechodzą przez ten sam punkt (0, 2), bo wyraz wolny wynosi 2 niezależnie od m. Zmienia się tylko nachylenie. Taka obserwacja często pomaga sprawdzić wynik.
Ile wartości m spełnia warunek?
W trudniejszych zadaniach pytamy, ile liczb całkowitych m z danego przedziału spełnia warunek. Najpierw rozwiąż nierówność, a potem wypisz pasujące liczby. Dla funkcji rosnącej f(x) = (m − 1)x i m ∈ ⟨−2, 3⟩: warunek to m − 1 > 0, więc m > 1, a pasują m = 2 oraz 3. Razem 2 liczby.
Na koniec zawsze zrób sprawdzenie: wstaw znalezione m do wzoru i upewnij się, że funkcja ma wymaganą własność. To zajmuje kilkanaście sekund, a chroni przed błędem znaku.
Najczęstsze błędy
- Pomylenie wyrazu wolnego ze współczynnikiem kierunkowym. Monotoniczność zależy tylko od liczby przy x.
- Pominięcie przypadku a = 0, gdy pytamy o funkcję stałą.
- Zły znak nierówności po podzieleniu przez liczbę ujemną.
- Zła interpretacja „rosnąca” jako a ≥ 0. Funkcja rosnąca wymaga a > 0, bo dla a = 0 jest stała.
Sprawdź siebie
1. Dla jakiego m funkcja f(x) = (3m − 9)x + 2 jest stała?
Pokaż rozwiązanie
2. Dla jakich m funkcja f(x) = (5 − m)x jest rosnąca?
Pokaż rozwiązanie
3. Miejsce zerowe funkcji f(x) = −2x + m + 3 jest równe 4. Ile wynosi m?
Pokaż rozwiązanie
4. Wykres funkcji f(x) = (m − 2)x + 3 przechodzi przez punkt (3, 9). Znajdź m.
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- O monotoniczności decyduje współczynnik przy x: dodatni to rośnie, ujemny to maleje, zero to stała.
- Miejsce zerowe lub punkt wstawiasz do wzoru i dostajesz równanie z m.
- Dzieląc nierówność przez liczbę ujemną, odwracasz znak.
Poćwicz w grze Funkcja liniowa z parametrem.
Komentarze