Gdy dwie proste przetniesz trzecią prostą (nazywa się ją sieczną), powstaje osiem kątów. Wystarczy znać miarę jednego z nich, a pozostałe obliczysz bez kątomierza. Wszystko opiera się na kilku zasadach, które łatwo zapamiętać.
Kąty przyległe i wierzchołkowe
Dwie przecinające się proste tworzą cztery kąty. Sąsiednie kąty to kąty przyległe: mają wspólne ramię, a razem tworzą kąt półpełny, więc dają 180°. Kąty leżące naprzeciw siebie to kąty wierzchołkowe: są sobie równe.
Sieczna i proste równoległe
Gdy dwie proste są równoległe, przecięcie siecznej tworzy powtarzający się wzór. W animacji niżej pokazano trzy pary kątów.
Trzy rodzaje par
- Kąty odpowiadające leżą w tym samym miejscu przy obu prostych (np. oba nad prostą i po prawej stronie siecznej). Są równe.
- Kąty naprzemianległe leżą po przeciwnych stronach siecznej (jeden wewnątrz pasa, drugi wewnątrz pasa po drugiej stronie). Są równe.
- Kąty jednostronne leżą po tej samej stronie siecznej, w pasie między prostymi. Ich suma wynosi 180°.
Warto pamiętać, że te zależności zachodzą tylko dla prostych równoległych. Jeśli w zadaniu kąty odpowiadające są równe, to można wnioskować, że proste są równoległe.
Jak rozwiązywać zadania?
Najpierw zaznacz na rysunku kąt, który znasz. Potem szukaj najkrótszej drogi do kąta, którego miarę masz podać: przez wierzchołkowy (równy), przyległy (180° minus), odpowiadający (równy) lub naprzemianległy (równy). Każde z tych przejść to jedno działanie. Często wystarczy jedno lub dwa.
Zadania
1. Proste k i l są równoległe. Kąt przy prostej k ma 72°. Ile ma kąt odpowiadający przy l, a ile jednostronny?
Pokaż rozwiązanie
2. Dwa kąty jednostronne mają miary x i 2x. Wyznacz x.
Pokaż rozwiązanie
3. Dwie proste przecinają się, a jeden z kątów ma 48°. Podaj wszystkie cztery kąty.
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Stosowanie reguł dla prostych, które nie są równoległe.
- Pomylenie kąta jednostronnego z naprzemianległym.
- Zapomnienie, że kąty przyległe dają 180°, a nie 90°.
Zapamiętaj
- Wierzchołkowe – równe; przyległe – razem 180°.
- Przy równoległych: odpowiadające i naprzemianległe – równe; jednostronne – razem 180°.
- Reguły dotyczą wyłącznie prostych równoległych.
Jak sprawdzić, czy proste są równoległe?
Reguły działają w obie strony. Jeśli kąty odpowiadające są równe, to proste są równoległe. Jeśli kąty naprzemianległe są równe, to proste są równoległe. Jeśli kąty jednostronne dają razem 180°, to proste są równoległe. W zadaniach często trzeba udowodnić równoległość, korzystając z tych odwróconych twierdzeń, albo wyznaczyć brakującą miarę, zakładając równoległość.
Kąty w trójkącie między równoległymi
Narysuj trójkąt ABC i poprowadź przez wierzchołek C prostą równoległą do boku AB. Kąty naprzemianległe przy tej prostej są równe kątom A i B, więc razem z kątem C tworzą kąt półpełny. To piękny dowód twierdzenia, że suma kątów trójkąta wynosi 180°. Warto go odtworzyć samodzielnie w zeszycie.
Wskazówki do rysunków
Gdy rysunek jest skomplikowany, wypisz miary kątów w kolejności: od danego kąta do szukanego. Każde przejście opisz słowem: „wierzchołkowy”, „przyległy”, „odpowiadający”. Taki zapis przekonuje nauczyciela, że rozumiesz uzasadnienie, i pozwala łatwo odszukać błąd, jeśli wynik wyjdzie dziwny.
4. Kąt przy prostej k ma 115°. Ile stopni ma kąt naprzemianległy przy prostej l równoległej do k?
Pokaż rozwiązanie
Ćwiczenie z kartką
Narysuj na kartce dwie proste równoległe, korzystając z linii zeszytu, i przetnij je ukośną kreską. Zmierz kątomierzem wszystkie osiem kątów. Okaże się, że masz tylko dwie różne miary, a ich suma wynosi 180°. Taki eksperyment przekonuje bardziej niż każdy wzór i pomaga zapamiętać nazwy par kątów.
Komentarze