Weź dowolny okrągły przedmiot: talerz, kubek, monetę, koło roweru. Zmierz sznurkiem jego obwód, a linijką średnicę (najdłuższy odcinek przez środek). Podziel obwód przez średnicę. Wyjdzie liczba bliska 3,14, niezależnie od rozmiaru koła. Ta stała liczba to π (czytamy „pi”).
Definicja
π to stosunek obwodu koła do jego średnicy. Skoro obwód podzielony przez średnicę zawsze daje π, to obwód = π · d. Średnica to dwa promienie, więc obwód = 2 · π · r. Dla każdego koła, małego czy wielkiego, ten stosunek jest taki sam. Dlatego π jest jedną z najważniejszych liczb w matematyce.
| Wielkość | Wzór | Przykład dla r = 5 cm (π ≈ 3,14) |
|---|---|---|
| Obwód | 2πr albo πd | 2 · 3,14 · 5 = 31,4 cm |
| Pole | πr² | 3,14 · 25 = 78,5 cm² |
Ile wynosi π
Liczba π zaczyna się od 3,14159265… i dalej ciągnie się bez końca, bez żadnego powtarzającego się fragmentu. To znaczy, że π jest liczbą niewymierną: nie da się jej zapisać jako ułamka zwykłego ani jako skończonego ułamka dziesiętnego. Dlatego w zadaniach używamy przybliżeń.
| Przybliżenie | Wartość | Kiedy używać |
|---|---|---|
| 3 | 3 | szybkie szacowanie w głowie |
| 3,14 | 3,14 | większość zadań szkolnych |
| 22/7 | 3,1428… | gdy promień lub średnica dzielą się przez 7 |
| 3,14159 | 3,14159 | dokładniejsze obliczenia |
Dwa sposoby zapisu wyniku
Dla koła o promieniu 6 cm pole możemy zapisać dokładnie: P = π · 6² = 36π cm². To odpowiedź dokładna. Możemy też podstawić przybliżenie: P ≈ 3,14 · 36 = 113,04 cm². To odpowiedź przybliżona. Egzaminy często wymagają pierwszego zapisu, a w życiu praktycznym zwykle liczymy ten drugi.
Pole zależy od kwadratu promienia
Obwód rośnie tyle razy, ile razy zwiększymy promień. Ale pole rośnie kwadratowo. Jeśli promień wzrośnie 3 razy, obwód też wzrośnie 3 razy, a pole 3² = 9 razy. Dlatego pizza o średnicy 40 cm ma 4 razy większe pole niż pizza o średnicy 20 cm, choć jej obwód jest tylko 2 razy dłuższy.
Koło toczące się po drodze
Jeden pełny obrót koła to droga równa dokładnie obwodowi koła. Koło roweru o średnicy 70 cm ma obwód około 3,14 · 70 = 219,8 cm, czyli prawie 2,2 m. Na odcinku 1 kilometra, czyli 100 000 cm, wykona więc około 100 000 : 219,8 ≈ 455 obrotów.
Jak zmierzyć π samodzielnie
- Znajdź kilka okrągłych przedmiotów różnej wielkości.
- Zmierz obwód sznurkiem, a potem przyłóż sznurek do linijki.
- Zmierz średnicę.
- Podziel obwód przez średnicę i zapisz wyniki w tabeli.
Wyniki będą się różnić przez niedokładność pomiaru, ale ich średnia powinna być bliska 3,14.
Trochę historii
O stałym stosunku obwodu do średnicy wiedziano już w starożytności. Archimedes z Syrakuz około 250 roku p.n.e. szacował π, wpisując w okrąg i opisując na nim wielokąty foremne o coraz większej liczbie boków. Doszedł do przedziału między 223/71 a 22/7, czyli mniej więcej między 3,1408 a 3,1429. Litery π użyto do oznaczenia tej liczby dopiero w XVIII wieku. Dziś komputery wyznaczyły ją z dokładnością do trylionów cyfr, ale w szkole wystarczą dwie cyfry po przecinku.
Najczęstsze błędy
- Pomylenie wzorów: obwód to 2πr, a pole to πr². Pomaga jednostka: obwód ma cm, pole cm².
- Pole koła liczone jako π · (2r), czyli z pominięciem kwadratu.
- Podanie średnicy zamiast promienia we wzorze na pole.
- Traktowanie 3,14 jako dokładnej wartości π.
Sprawdź siebie
1. Oblicz obwód koła o średnicy 20 cm. Przyjmij π ≈ 3,14.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz pole koła o promieniu 10 cm w zależności od π.
Pokaż rozwiązanie
3. Obwód koła wynosi 31,4 cm. Ile wynosi jego promień? Przyjmij π ≈ 3,14.
Pokaż rozwiązanie
4. Promień koła zmniejszono dwa razy. Ile razy mniejsze będzie jego pole?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- π to stosunek obwodu koła do średnicy, około 3,14, a jako liczba niewymierna nie kończy się.
- Obwód to 2πr, pole to πr².
- Po zwiększeniu promienia k razy obwód rośnie k razy, a pole k² razy.
Ćwiczenie online
Ćwiczenie poniżej zaczyna od pytań o to, czym jest π, że jest liczbą niewymierną i czemu 22/7 to tylko przybliżenie. Potem liczysz obwód i pole koła z π ≈ 3,14, a na końcu rozwiązujesz zadania: średnica z obwodu, droga przebyta przez toczące się koło i zmiana pola oraz obwodu po powiększeniu promienia. Każde zadanie ma wyjaśnienie.
Komentarze