Liczba π: skąd się bierze i jak z nią liczyć

Czym jest liczba π, dlaczego nie da się jej zapisać do końca, jak jej używać w obwodzie i polu koła oraz jak mierzyć π samodzielnie.

GeometriaKlasy 7–8

Weź dowolny okrągły przedmiot: talerz, kubek, monetę, koło roweru. Zmierz sznurkiem jego obwód, a linijką średnicę (najdłuższy odcinek przez środek). Podziel obwód przez średnicę. Wyjdzie liczba bliska 3,14, niezależnie od rozmiaru koła. Ta stała liczba to π (czytamy „pi”).

Definicja

π to stosunek obwodu koła do jego średnicy. Skoro obwód podzielony przez średnicę zawsze daje π, to obwód = π · d. Średnica to dwa promienie, więc obwód = 2 · π · r. Dla każdego koła, małego czy wielkiego, ten stosunek jest taki sam. Dlatego π jest jedną z najważniejszych liczb w matematyce.

Wielkość Wzór Przykład dla r = 5 cm (π ≈ 3,14)
Obwód 2πr albo πd 2 · 3,14 · 5 = 31,4 cm
Pole πr² 3,14 · 25 = 78,5 cm²

Ile wynosi π

Liczba π zaczyna się od 3,14159265… i dalej ciągnie się bez końca, bez żadnego powtarzającego się fragmentu. To znaczy, że π jest liczbą niewymierną: nie da się jej zapisać jako ułamka zwykłego ani jako skończonego ułamka dziesiętnego. Dlatego w zadaniach używamy przybliżeń.

Przybliżenie Wartość Kiedy używać
3 3 szybkie szacowanie w głowie
3,14 3,14 większość zadań szkolnych
22/7 3,1428… gdy promień lub średnica dzielą się przez 7
3,14159 3,14159 dokładniejsze obliczenia
Uwaga22/7 jest większe od π, a 3,14 jest mniejsze od π. Żadne z nich nie jest równe π: to tylko przybliżenia. W zadaniach z poleceniem „podaj w zależności od π” zostawiamy symbol π i nie podstawiamy liczby.

Dwa sposoby zapisu wyniku

Dla koła o promieniu 6 cm pole możemy zapisać dokładnie: P = π · 6² = 36π cm². To odpowiedź dokładna. Możemy też podstawić przybliżenie: P ≈ 3,14 · 36 = 113,04 cm². To odpowiedź przybliżona. Egzaminy często wymagają pierwszego zapisu, a w życiu praktycznym zwykle liczymy ten drugi.

Pole zależy od kwadratu promienia

Obwód rośnie tyle razy, ile razy zwiększymy promień. Ale pole rośnie kwadratowo. Jeśli promień wzrośnie 3 razy, obwód też wzrośnie 3 razy, a pole 3² = 9 razy. Dlatego pizza o średnicy 40 cm ma 4 razy większe pole niż pizza o średnicy 20 cm, choć jej obwód jest tylko 2 razy dłuższy.

Koło toczące się po drodze

Jeden pełny obrót koła to droga równa dokładnie obwodowi koła. Koło roweru o średnicy 70 cm ma obwód około 3,14 · 70 = 219,8 cm, czyli prawie 2,2 m. Na odcinku 1 kilometra, czyli 100 000 cm, wykona więc około 100 000 : 219,8 ≈ 455 obrotów.

Jak zmierzyć π samodzielnie

  1. Znajdź kilka okrągłych przedmiotów różnej wielkości.
  2. Zmierz obwód sznurkiem, a potem przyłóż sznurek do linijki.
  3. Zmierz średnicę.
  4. Podziel obwód przez średnicę i zapisz wyniki w tabeli.

Wyniki będą się różnić przez niedokładność pomiaru, ale ich średnia powinna być bliska 3,14.

Trochę historii

O stałym stosunku obwodu do średnicy wiedziano już w starożytności. Archimedes z Syrakuz około 250 roku p.n.e. szacował π, wpisując w okrąg i opisując na nim wielokąty foremne o coraz większej liczbie boków. Doszedł do przedziału między 223/71 a 22/7, czyli mniej więcej między 3,1408 a 3,1429. Litery π użyto do oznaczenia tej liczby dopiero w XVIII wieku. Dziś komputery wyznaczyły ją z dokładnością do trylionów cyfr, ale w szkole wystarczą dwie cyfry po przecinku.

Najczęstsze błędy

  • Pomylenie wzorów: obwód to 2πr, a pole to πr². Pomaga jednostka: obwód ma cm, pole cm².
  • Pole koła liczone jako π · (2r), czyli z pominięciem kwadratu.
  • Podanie średnicy zamiast promienia we wzorze na pole.
  • Traktowanie 3,14 jako dokładnej wartości π.

Sprawdź siebie

1. Oblicz obwód koła o średnicy 20 cm. Przyjmij π ≈ 3,14.

Pokaż rozwiązanie
3,14 · 20 = 62,8 cm.

2. Oblicz pole koła o promieniu 10 cm w zależności od π.

Pokaż rozwiązanie
P = π · 10² = 100π cm².

3. Obwód koła wynosi 31,4 cm. Ile wynosi jego promień? Przyjmij π ≈ 3,14.

Pokaż rozwiązanie
Średnica = 31,4 : 3,14 = 10 cm, więc promień to 5 cm.

4. Promień koła zmniejszono dwa razy. Ile razy mniejsze będzie jego pole?

Pokaż rozwiązanie
Pole zależy od r², więc będzie 4 razy mniejsze.

Zapamiętaj

  • π to stosunek obwodu koła do średnicy, około 3,14, a jako liczba niewymierna nie kończy się.
  • Obwód to 2πr, pole to πr².
  • Po zwiększeniu promienia k razy obwód rośnie k razy, a pole k² razy.

Ćwiczenie online

Ćwiczenie poniżej zaczyna od pytań o to, czym jest π, że jest liczbą niewymierną i czemu 22/7 to tylko przybliżenie. Potem liczysz obwód i pole koła z π ≈ 3,14, a na końcu rozwiązujesz zadania: średnica z obwodu, droga przebyta przez toczące się koło i zmiana pola oraz obwodu po powiększeniu promienia. Każde zadanie ma wyjaśnienie.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.