Do tej pory liczyłeś głównie na liczbach naturalnych: 0, 1, 2, 3… Ale w życiu spotykamy też liczby mniejsze od zera: temperaturę poniżej zera, dług na koncie, piętro w garażu podziemnym. Aby je opisać, wprowadzamy liczby całkowite: wszystkie liczby naturalne, ich liczby przeciwne (ze znakiem minus) oraz zero.
Liczby całkowite na osi
Narysuj oś liczbową i zaznacz na niej zero. Po prawej stronie leżą liczby dodatnie: 1, 2, 3… Po lewej – ujemne: −1, −2, −3… Zero nie jest ani dodatnie, ani ujemne. Im dalej w prawo, tym liczba większa. Dlatego −2 jest większe od −5, mimo że 5 jest większe od 2.
Liczby przeciwne
Dwie liczby są przeciwne, gdy leżą w tej samej odległości od zera po dwóch jego stronach: 5 i −5, −12 i 12. Ich suma to zawsze 0. Liczbą przeciwną do 0 jest 0. Liczbę przeciwną do a zapisujemy −a. Zatem −(−4) = 4: przeciwieństwo przeciwieństwa wraca do początku.
Dodawanie liczb całkowitych
Dodawanie na osi to ruch w prawo (liczba dodatnia) lub w lewo (ujemna). Dla −3 + 5: zaczynamy w −3 i idziemy 5 kroków w prawo, kończymy w 2. Dla −3 + (−4): idziemy 4 kroki w lewo, kończymy w −7. Zasada: gdy znaki są takie same, dodajemy moduły i zachowujemy znak; gdy różne – odejmujemy mniejszy moduł od większego i bierzemy znak liczby o większym module.
Odejmowanie jako dodawanie liczby przeciwnej
Odjąć liczbę to to samo co dodać liczbę do niej przeciwną: a − b = a + (−b). Zatem 3 − 7 = 3 + (−7) = −4, a 3 − (−7) = 3 + 7 = 10. Dwa minusy obok siebie dają plus. Dzięki tej zasadzie wszystkie odejmowania zamieniamy na dodawania i liczymy na osi.
Piętra i konto bankowe
Winda zjeżdża z piętra 2 na poziom −3 w garażu: zjechała o 5 pięter, bo 2 − (−3) = 5. Gdy masz na koncie −50 zł (dług), a wpłacasz 80 zł, zostaje 30 zł. Takie sytuacje opisuje się dodawaniem liczb o różnych znakach.
Zadania
1. Uporządkuj rosnąco: 3, −7, 0, −2, 5, −10.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz: −6 + 9, −4 − 5, 7 − (−3).
Pokaż rozwiązanie
3. Temperatura wynosiła −3°C, potem wzrosła o 8°C, a następnie spadła o 10°C. Jaka jest temperatura?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Uznanie −7 za większe od −2.
- Mylenie −(−3) z −3.
- Dodawanie modułów przy różnych znakach.
Zapamiętaj
- Liczby przeciwne dają w sumie 0.
- Większa liczba leży bardziej w prawo na osi.
- a − b = a + (−b).
Skąd się wzięły liczby ujemne?
Liczby ujemne wprowadzono, aby opisywać długi. W starożytnych Indiach matematycy zapisywali je jako zadłużenie. W Europie przyjęto je dopiero w XVII wieku, bo wielu uczonych sądziło, że liczba mniejsza od zera nie ma sensu. Dzisiaj liczby ujemne są wszędzie: w temperaturach, wysokościach nad poziomem morza i na kontach bankowych.
Liczby całkowite a naturalne
Zbiór liczb całkowitych zawiera zbiór liczb naturalnych. Każda liczba naturalna jest całkowita, ale nie odwrotnie: −3 jest całkowita, lecz nie jest naturalna. Wśród liczb całkowitych nie ma ułamków i liczb dziesiętnych. Liczby 1/2 i 0,3 do całkowitych nie należą. Ten podział przygotowuje do poznania liczb wymiernych.
Ćwiczenie ze skokami
Rysuj skoki po osi: zaczynasz w 0 i wykonujesz podane polecenia, na przykład „5 w prawo, 8 w lewo, 4 w prawo”. Gdzie lądujesz? Odpowiedź: 5 − 8 + 4 = 1. Taka gra pomaga zrozumieć, że dodawanie liczby ujemnej to ruch w lewo, a odejmowanie liczby ujemnej to ruch w prawo.
Powtórka przed sprawdzianem
Narysuj oś od −10 do 10. Zaznacz na niej kilka liczb i ich przeciwności. Ułóż je rosnąco. Dodaj i odejmij kilka par liczb, rysując skoki. Na koniec rozwiąż 5 zadań z podręcznika bez rysunku i sprawdź ich poprawność z rysunkiem. Taki trening wystarcza, by oswoić się z liczbami ujemnymi.
Jak utrwalić?
Zapisz własną historyjkę o zmianach temperatury w ciągu dnia i zamień ją na działania na liczbach całkowitych. Dobrze jest po przerobieniu tego tematu rozwiązać kilka zadań z podręcznika i spróbować własnoręcznie wyjaśnić komuś zasadę własnymi słowami. Jeśli potrafisz ją opowiedzieć, to znaczy, że naprawdę ją rozumiesz. Wróć do animacji i do trenera, gdy któryś krok sprawia trudność, a po tygodniu powtórz zadania, aby utrwalić wiedzę.
Komentarze