Niektóre liczby można dzielić na wiele sposobów, a inne tylko na jeden. Liczba 12 dzieli się przez 1, 2, 3, 4, 6 i 12, ale liczba 13 tylko przez 1 i przez siebie. Takie liczby jak 13 nazywamy liczbami pierwszymi. Są dla matematyki tym, czym atomy dla chemii: z nich buduje się wszystkie inne liczby.
Definicje
- Liczba pierwsza ma dokładnie dwa dzielniki: 1 i samą siebie. Przykłady: 2, 3, 5, 7, 11, 13.
- Liczba złożona ma więcej niż dwa dzielniki. Przykłady: 4, 6, 8, 9, 10, 12.
- Liczba 1 ma tylko jeden dzielnik, więc nie jest ani pierwsza, ani złożona.
- Jedyną parzystą liczbą pierwszą jest 2. Każda inna parzysta dzieli się też przez 2.
Sito Eratostenesa
Ponad dwa tysiące lat temu grecki matematyk Eratostenes wymyślił prosty sposób odszukiwania liczb pierwszych. Wypisujemy liczby od 1 do 100, skreślamy 1, potem zostawiamy 2 i skreślamy jej wielokrotności (4, 6, 8…). Następnie zostawiamy 3 i skreślamy jej wielokrotności (6, 9, 12…), potem 5 i 7. Nieskreślone liczby to liczby pierwsze.
Jak sprawdzić, czy liczba jest pierwsza?
Dzielimy kolejno przez 2, 3, 5, 7… aż do liczby, której kwadrat jest większy od sprawdzanej. Dla 97: nie dzieli się przez 2, 3 (9 + 7 = 16), 5, 7 (7 · 13 = 91, 7 · 14 = 98), a 11² = 121 > 97, więc 97 jest pierwsza. Do szybkiej kontroli przydają się cechy podzielności przez 2, 3, 5 i 9.
Rozkład na czynniki pierwsze
Każdą liczbę złożoną można zapisać jako iloczyn liczb pierwszych, i to tylko na jeden sposób (nie licząc kolejności). Nazywamy to rozkładem na czynniki pierwsze. Dla 60: dzielimy przez 2 (30), przez 2 (15), przez 3 (5), przez 5 (1). Zatem 60 = 2 · 2 · 3 · 5 = 22 · 3 · 5.
Ciekawostki
Liczb pierwszych jest nieskończenie wiele, co udowodnił Euklides. Największe znane liczby pierwsze mają miliony cyfr, a odkrywają je komputery. Bliźniaczymi liczbami pierwszymi nazywamy parę różniącą się o 2, np. 11 i 13, 17 i 19, 29 i 31.
Zadania
1. Które z liczb 21, 23, 27, 29, 33 są pierwsze?
Pokaż rozwiązanie
2. Rozłóż 90 na czynniki pierwsze.
Pokaż rozwiązanie
3. Jakie są liczby pierwsze między 40 i 60?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Uznanie 1 za liczbę pierwszą.
- Uznanie 9 lub 15 za pierwsze (dzielą się przez 3).
- Zatrzymanie rozkładu przed końcem.
Zapamiętaj
- Liczba pierwsza ma dokładnie dwa dzielniki.
- 1 nie jest ani pierwsza, ani złożona.
- Każdą liczbę złożoną da się rozłożyć na czynniki pierwsze.
Liczby pierwsze w szyfrowaniu
Gdy płacisz kartą w internecie, twoje dane są szyfrowane za pomocą bardzo dużych liczb pierwszych. Pomnożenie dwóch takich liczb jest łatwe dla komputera, ale rozłożenie wyniku z powrotem na czynniki trwa bardzo długo. Na tym opiera się bezpieczeństwo bankowości elektronicznej. Matematyka z klasy 5 ma więc zastosowania, o których warto wiedzieć.
Cechy podzielności jako skrót
Przy szukaniu dzielników przydają się cechy podzielności. Przez 2 dzielą się liczby parzyste, przez 3 liczby o sumie cyfr podzielnej przez 3, przez 5 liczby kończące się na 0 lub 5, przez 10 liczby kończące się na 0. Dzięki nim od razu wiesz, że 3 465 nie jest pierwsza (dzieli się przez 5), a 1 023 dzieli się przez 3 (1 + 0 + 2 + 3 = 6).
Ćwiczenie z siatką
Narysuj siatkę 10 × 10 z liczbami od 1 do 100 i potraktuj ją jak sito. Zakolorujcie kolejno wielokrotności 2, 3, 5 i 7. Policz, ile liczb zostało niezakolorowanych (poza 1). Odpowiedź to 25: tyle liczb pierwszych jest do 100. Warto zapisać je na kartce i spróbować zapamiętać pierwszych dziesięć.
Najwięcej dzielników
Wśród liczb złożonych niektóre mają wyjątkowo dużo dzielników. 12 ma ich sześć (1, 2, 3, 4, 6, 12), a 60 aż dwanaście. Dlatego 12 godzin na zegarze i 60 minut w godzinie są tak wygodne: dzielą się na wiele równych części. Liczba pierwsza ma ich tylko dwa, więc dzieli się najgorzej.
Komentarze