Piłka wyrzucona w górę leci po łuku, osiąga najwyższy punkt i spada. Ten łuk to fragment paraboli. Dwa pytania pojawiają się najczęściej: kiedy piłka wróci na ziemię? (miejsce zerowe) oraz jak wysoko poleci? (wierzchołek paraboli). Nauczysz się odpowiadać na oba.
Miejsce zerowe – co to takiego?
Funkcja liniowa f(x) = ax + b
- Przyrównaj funkcję do zera: ax + b = 0.
- Przenieś b na prawą stronę: ax = −b.
- Podziel przez a: x₀ = −b/a.
Funkcja kwadratowa – trzy sposoby
Funkcja kwadratowa ma postać f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0). Jej wykres to parabola. Miejsc zerowych może być dwa, jedno albo żadne.
Sposób 1: iloczyn dwóch liczb (gdy a = 1)
Szukamy dwóch liczb, których suma to −b, a iloczyn to c. Dla x² − 7x + 12: liczby o sumie 7 i iloczynie 12 to 3 i 4. Więc x² − 7x + 12 = (x − 3)(x − 4) i miejsca zerowe to x = 3 oraz x = 4.
Sposób 2: wzory z delty
- Oblicz Δ = b² − 4ac.
- Jeśli Δ > 0: dwa miejsca zerowe x = (−b ± √Δ) / (2a).
- Jeśli Δ = 0: jedno miejsce x = −b / (2a).
- Jeśli Δ < 0: brak miejsc zerowych.
Sposób 3: wyłączanie przed nawias
Gdy brakuje wyrazu wolnego: x² − 5x = x(x − 5), więc x = 0 lub x = 5.
Wierzchołek paraboli
Najwyższy (albo najniższy) punkt paraboli. Jego współrzędne:
Typowe błędy
- Błąd znaku przy b: dla x² − 6x + 5 mamy b = −6, więc −b = 6.
- Zapominanie o dwóch rozwiązaniach (znak ±).
- Dzielenie przez 2a tylko pierwszego składnika licznika.
- Mylenie p (pierwsza współrzędna wierzchołka) z q (druga).
Zadania do samodzielnego rozwiązania
- Miejsce zerowe f(x) = 5x − 20. (4)
- Rozwiąż x² − 8x + 15 = 0. (3 i 5)
- Wierzchołek f(x) = x² + 4x + 1. (W(−2, −3))
Przećwicz: zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. Znajdź miejsca zerowe f(x) = x² − 9.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Dla f(x) = 2x² − 8x + 6 oblicz Δ, miejsca zerowe i wierzchołek.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Ile miejsc zerowych ma f(x) = x² + 2x + 5?
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 4. Piłka lecąca według h(t) = −5t² + 10t (h w metrach, t w sekundach). Kiedy spadnie na ziemię i jak wysoko wzleci?
Pokaż rozwiązanie
Jak wybrać metodę?
| Wygląd funkcji | Metoda |
|---|---|
| brak wyrazu wolnego (ax² + bx) | wyłączenie x przed nawias |
| brak wyrazu z x (ax² − c) | wzór na różnicę kwadratów lub x² = c/a |
| a = 1, ładne liczby | suma i iloczyn (wzory Viète’a) |
| pozostałe przypadki | delta |
Postać kanoniczna
Gdy znasz wierzchołek W(p, q), parabolę zapisujesz jako f(x) = a(x − p)² + q. Przykład: wierzchołek (3, −4), a = 1 daje f(x) = (x − 3)² − 4 = x² − 6x + 5. Z tej postaci od razu widać wierzchołek, a miejsca zerowe liczysz z (x − 3)² = 4, czyli x − 3 = ±2, więc x = 1 lub x = 5.
Zapamiętaj
- Miejsce zerowe: f(x) = 0; dla ax + b: x = −b/a; dla kwadratowej – z delty lub rozkładu.
- Wierzchołek: p = −b/(2a), q = f(p).
- Miejsca zerowe leżą symetrycznie wokół p: p = (x₁ + x₂)/2.
Komentarze