Miejsca zerowe i wierzchołek paraboli

Gdzie wykres przecina oś x? Jak znaleźć miejsce zerowe funkcji liniowej, kwadratowej i szczyt paraboli – z animacją.

Matematyka na wypasieKlasa 8 + liceum

Piłka wyrzucona w górę leci po łuku, osiąga najwyższy punkt i spada. Ten łuk to fragment paraboli. Dwa pytania pojawiają się najczęściej: kiedy piłka wróci na ziemię? (miejsce zerowe) oraz jak wysoko poleci? (wierzchołek paraboli). Nauczysz się odpowiadać na oba.

Miejsce zerowe – co to takiego?

DefinicjaMiejsce zerowe funkcji f to taka liczba x₀, że f(x₀) = 0. Na wykresie to punkt, w którym krzywa przecina oś x.

Funkcja liniowa f(x) = ax + b

  1. Przyrównaj funkcję do zera: ax + b = 0.
  2. Przenieś b na prawą stronę: ax = −b.
  3. Podziel przez a: x₀ = −b/a.
Przykład 1f(x) = 2x − 6. Szukamy 2x − 6 = 0, więc 2x = 6, x₀ = 3. Sprawdzenie: f(3) = 6 − 6 = 0 ✔.
Przykład 2f(x) = −3x + 12. −3x = −12, więc x₀ = 4.

Funkcja kwadratowa – trzy sposoby

Funkcja kwadratowa ma postać f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0). Jej wykres to parabola. Miejsc zerowych może być dwa, jedno albo żadne.

Sposób 1: iloczyn dwóch liczb (gdy a = 1)

Szukamy dwóch liczb, których suma to −b, a iloczyn to c. Dla x² − 7x + 12: liczby o sumie 7 i iloczynie 12 to 3 i 4. Więc x² − 7x + 12 = (x − 3)(x − 4) i miejsca zerowe to x = 3 oraz x = 4.

Sposób 2: wzory z delty

  1. Oblicz Δ = b² − 4ac.
  2. Jeśli Δ > 0: dwa miejsca zerowe x = (−b ± √Δ) / (2a).
  3. Jeśli Δ = 0: jedno miejsce x = −b / (2a).
  4. Jeśli Δ < 0: brak miejsc zerowych.
Przykład 3x² − 4x − 5. a = 1, b = −4, c = −5. Δ = 16 + 20 = 36, √Δ = 6. x = (4 − 6)/2 = −1 oraz x = (4 + 6)/2 = 5. x = −1 lub x = 5.

Sposób 3: wyłączanie przed nawias

Gdy brakuje wyrazu wolnego: x² − 5x = x(x − 5), więc x = 0 lub x = 5.

Wierzchołek paraboli

Najwyższy (albo najniższy) punkt paraboli. Jego współrzędne:

Wzoryp = −b / (2a) oraz q = f(p) (lub q = −Δ / (4a)). Wierzchołek: W(p, q). Gdy a > 0, ramiona są w górę i q to minimum; gdy a < 0 – ramiona w dół i q to maksimum.
Przykład 4f(x) = x² − 6x + 5. p = 6/2 = 3. q = f(3) = 9 − 18 + 5 = −4. Wierzchołek: W(3, −4). Miejsca zerowe: 1 i 5 – leżą symetrycznie wokół p = 3 (środek między nimi!).
SkrótOś symetrii paraboli to prosta x = p. Gdy znasz dwa miejsca zerowe, p to ich średnia: p = (x₁ + x₂)/2.

Typowe błędy

  • Błąd znaku przy b: dla x² − 6x + 5 mamy b = −6, więc −b = 6.
  • Zapominanie o dwóch rozwiązaniach (znak ±).
  • Dzielenie przez 2a tylko pierwszego składnika licznika.
  • Mylenie p (pierwsza współrzędna wierzchołka) z q (druga).

Zadania do samodzielnego rozwiązania

  1. Miejsce zerowe f(x) = 5x − 20. (4)
  2. Rozwiąż x² − 8x + 15 = 0. (3 i 5)
  3. Wierzchołek f(x) = x² + 4x + 1. (W(−2, −3))

Przećwicz: zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Znajdź miejsca zerowe f(x) = x² − 9.

Pokaż rozwiązanie
Wzór skróconego mnożenia: x² − 9 = (x − 3)(x + 3). Iloczyn równa się 0, gdy któryś czynnik jest zerem: x = 3 lub x = −3.

Zadanie 2. Dla f(x) = 2x² − 8x + 6 oblicz Δ, miejsca zerowe i wierzchołek.

Pokaż rozwiązanie
a = 2, b = −8, c = 6. Δ = 64 − 48 = 16, √Δ = 4. x₁ = (8 − 4)/4 = 1, x₂ = (8 + 4)/4 = 3. Wierzchołek: p = 8/4 = 2, q = f(2) = 8 − 16 + 6 = −2. Miejsca zerowe: 1 i 3, wierzchołek W(2, −2).

Zadanie 3. Ile miejsc zerowych ma f(x) = x² + 2x + 5?

Pokaż rozwiązanie
Δ = 4 − 20 = −16 < 0. Brak miejsc zerowych – parabola ma ramiona w górę, a wierzchołek W(−1, 4) leży nad osią x.

Zadanie 4. Piłka lecąca według h(t) = −5t² + 10t (h w metrach, t w sekundach). Kiedy spadnie na ziemię i jak wysoko wzleci?

Pokaż rozwiązanie
h = 0: −5t(t − 2) = 0, więc t = 0 (start) lub t = 2 s (lądowanie). Wierzchołek: p = −10/(2 · (−5)) = 1 s, h(1) = −5 + 10 = 5 m. Najwyższy punkt dokładnie w połowie lotu.

Jak wybrać metodę?

Wygląd funkcji Metoda
brak wyrazu wolnego (ax² + bx) wyłączenie x przed nawias
brak wyrazu z x (ax² − c) wzór na różnicę kwadratów lub x² = c/a
a = 1, ładne liczby suma i iloczyn (wzory Viète’a)
pozostałe przypadki delta

Postać kanoniczna

Gdy znasz wierzchołek W(p, q), parabolę zapisujesz jako f(x) = a(x − p)² + q. Przykład: wierzchołek (3, −4), a = 1 daje f(x) = (x − 3)² − 4 = x² − 6x + 5. Z tej postaci od razu widać wierzchołek, a miejsca zerowe liczysz z (x − 3)² = 4, czyli x − 3 = ±2, więc x = 1 lub x = 5.

Zapamiętaj

  • Miejsce zerowe: f(x) = 0; dla ax + b: x = −b/a; dla kwadratowej – z delty lub rozkładu.
  • Wierzchołek: p = −b/(2a), q = f(p).
  • Miejsca zerowe leżą symetrycznie wokół p: p = (x₁ + x₂)/2.

Zastosowanie: największe pole

Ogrodzenie 24 mProstokąt z boków x i 12 − x ma pole P(x) = x(12 − x) = −x² + 12x. To parabola z ramionami w dół, wierzchołek p = −12/(−2) = 6, P(6) = 36. Największe pole ma kwadrat 6 × 6 – 36 m². Wierzchołek paraboli odpowiada najlepszemu wyborowi!

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.