Liczby mieszane, takie jak 2 1/3, składają się z całości i ułamka. Przy dodawaniu można je rozdzielać na części, ale przy mnożeniu i dzieleniu to prowadzi do błędów. Obowiązuje jedna złota zasada: zamień na ułamki niewłaściwe.
Zamiana na ułamek niewłaściwy
Pomnóż całość przez mianownik, dodaj licznik, mianownik zostaw: 2 1/3 = (2 · 3 + 1)/3 = 7/3. Wyobraź sobie 2 pizze pocięte na trzecie części i jeszcze 1 kawałek – razem 7 kawałków po 1/3.
Mnożenie liczb mieszanych
Dlaczego nie wolno pomnożyć całości przez całość, a ułamka przez ułamek? Bo 2 1/2 · 3 1/2 to (2 + 1/2) · (3 + 1/2) – cztery iloczyny, nie dwa. Dlatego zamieniamy na ułamki niewłaściwe i stosujemy zwykłą regułę.
Liczba mieszana razy liczba naturalna
3 1/4 · 5: zamieniamy na ułamek niewłaściwy (13/4) i mnożymy licznik: 65/4 = 16 1/4. Można też rozdzielić: 3 · 5 = 15 oraz 1/4 · 5 = 1 1/4, razem 16 1/4. Tu rozdzielanie jest dozwolone, bo mnożymy sumę przez liczbę (własność rozdzielności).
Dzielenie liczb mieszanych
Najpierw zamieniamy na ułamki niewłaściwe, potem mnożymy przez odwrotność dzielnika. 3 1/5 ÷ 1 1/3 = 16/5 ÷ 4/3 = 16/5 · 3/4 = 48/20 = 12/5 = 2 2/5.
Zadania
1. Oblicz 1 3/4 · 2 2/3.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz 5 ÷ 1 1/4 i 2 1/2 ÷ 1 1/2.
Pokaż rozwiązanie
3. Kilogram jabłek kosztuje 4 1/2 zł. Ile zapłacisz za 2 1/3 kg?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Mnożenie całości przez całość i ułamków przez ułamki osobno.
- Zapomnienie o zamianie na niewłaściwe przed dzieleniem.
- Brak zamiany wyniku na liczbę mieszaną, gdy polecenie tego wymaga.
Zapamiętaj
- Przy mnożeniu i dzieleniu zawsze zamieniaj na ułamek niewłaściwy.
- Dzielenie = mnożenie przez odwrotność.
- Wynik oceń „na oko”, by wyłapać pomyłki.
Dlaczego nie mnożymy całości osobno?
Pomnóżmy 1 1/2 przez 1 1/2. Jeśli pomnożysz całości (1 · 1) i ułamki (1/2 · 1/2), dostaniesz 1 1/4. Poprawny wynik to 3/2 · 3/2 = 9/4 = 2 1/4. Różnica wynika z tego, że prawdziwe mnożenie ma cztery składniki: 1·1 + 1·1/2 + 1/2·1 + 1/2·1/2 = 1 + 1/2 + 1/2 + 1/4 = 2 1/4. Rysunek pola: kwadrat o boku 1,5 ma pole 2,25.
Szacowanie wyniku
Przed obliczeniem oszacuj. 3 4/5 · 2 1/6 to około 4 · 2 = 8. Dokładny wynik 19/5 · 13/6 = 247/30 = 8 7/30 jest blisko. Szacowanie wyłapuje błędy typu przecinek w złym miejscu albo pomylenie dzielenia z mnożeniem.
Kiedy zamiana na ułamek niewłaściwy jest zbędna
Przy mnożeniu liczby mieszanej przez liczbę naturalną można rozdzielić: 4 1/3 · 3 = 4 · 3 + 1/3 · 3 = 12 + 1 = 13. Gdy ułamek w liczbie mieszanej jest „dobry” względem liczby naturalnej (mianownik dzieli liczbę), ten sposób bywa najszybszy. Do dzielenia i do mnożenia dwóch liczb mieszanych nadal stosuj ułamki niewłaściwe.
Zadania tekstowe
W zadaniach z jednostkami pojawia się wiele liczb mieszanych: 2 1/2 godziny, 1 3/4 kg. Zapisuj najpierw działanie, a dopiero potem liczby zamieniaj. Pamiętaj o jednostce w odpowiedzi.
Dodatkowe przykłady
Przykład 1: 3 1/3 · 2 1/10 = 10/3 · 21/10 = 7 (skracamy 10 z 10 i 21 z 3). Przykład 2: 1 1/2 ÷ 2 1/4 = 3/2 · 4/9 = 12/18 = 2/3. Przykład 3: 6 ÷ 2 2/5 = 6 · 5/12 = 30/12 = 2 1/2. Zauważ, że przy dzieleniu przez liczbę większą od 1 wynik jest mniejszy od dzielnej, a przy dzieleniu przez liczbę mniejszą od 1 – większy.
4. Oblicz 2 2/3 · 1 1/8 oraz 4 1/2 ÷ 1 4/5.
Pokaż rozwiązanie
Pułapka przy odejmowaniu a mnożeniu
Przy dodawaniu i odejmowaniu liczb mieszanych wolno pracować osobno na całościach i ułamkach (z uwagą na pożyczanie), ale przy mnożeniu i dzieleniu nie. Ucz się rozpoznawać działanie na samym początku, bo od tego zależy metoda. Dobrym nawykiem jest podkreślenie znaku działania w zadaniu, zanim zaczniesz rachunki, a potem dopisanie obok wyniku, czy jest sensowny.
Powtórka w trzech zdaniach
Zamień na ułamki niewłaściwe. Pomnóż albo odwróć drugi ułamek i pomnóż. Skróć i wróć do liczby mieszanej.
Komentarze