Mnożenie ułamków jest łatwiejsze od dodawania: nie trzeba szukać wspólnego mianownika. Wystarczy pomnożyć liczniki, pomnożyć mianowniki i (jeśli się da) skrócić wynik. Zacznijmy od najprostszego przypadku.
Ułamek razy liczba naturalna
Mnożenie to skrócone dodawanie: 3 · 2/7 = 2/7 + 2/7 + 2/7 = 6/7. Mianownik opisuje wielkość kawałka i się nie zmienia, a licznik mówi, ile kawałków mamy. Dlatego mnożymy tylko licznik: a/b · k = (a · k)/b. Jeśli wynik jest ułamkiem niewłaściwym, zamieniamy go na liczbę mieszaną: 5 · 3/4 = 15/4 = 3 3/4.
Ułamek razy ułamek – obraz pola
2/3 · 3/4 oznacza „2/3 z 3/4”. Narysuj kwadrat, zaznacz pionowo 2/3 szerokości, a poziomo 3/4 wysokości. Część wspólna to wynik. Zobacz animację.
Kwadrat podzielony na 3 · 4 = 12 części, a zacieniowane są 2 · 3 = 6 z nich. Stąd reguła: a/b · c/d = (a · c)/(b · d), czyli 6/12 = 1/2.
Skracanie „na krzyż”
Zanim pomnożysz, sprawdź, czy któryś licznik ma wspólny dzielnik z którymś mianownikiem. W 2/3 · 3/4 trójki się skracają, a 2 i 4 dzielą się przez 2. Zostaje 1/1 · 1/2 = 1/2. Ten sposób daje od razu ułamek nieskracalny.
Mnożenie ułamka przez ułamek mniejszy od 1 zmniejsza wynik
Zaskakujące, ale prawdziwe: 1/2 · 1/3 = 1/6, mniej niż każdy z czynników. Mnożenie przez liczbę mniejszą od 1 oznacza branie „części z części”. Przy mnożeniu przez liczbę większą od 1 wynik rośnie.
Zadania
1. Oblicz 4/9 · 6 oraz 5/12 · 8.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz 3/5 · 10/21 i 7/8 · 4/9.
Pokaż rozwiązanie
3. Ogród ma 3/5 ha. 2/3 ogrodu zajmują warzywa. Ile hektarów to warzywa?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Szukanie wspólnego mianownika (przy mnożeniu zbędne).
- Mnożenie mianownika przez liczbę naturalną zamiast licznika.
- Zapomnienie o skróceniu wyniku.
Zapamiętaj
- Ułamek · liczba: mnożymy licznik.
- Ułamek · ułamek: licznik · licznik i mianownik · mianownik.
- Skracaj przed mnożeniem „na krzyż”.
Dlaczego mianownik się mnoży?
Mianownik mówi, na ile równych kawałków pocięto całość. Gdy bierzemy ułamek z ułamka, kawałki tniemy jeszcze raz, więc ich liczba rośnie: 1/3 z 1/4 to trzeci kawałek ćwiartki, czyli 1/12 całości, bo 3 · 4 = 12. Dlatego kawałki robią się drobniejsze, a mianowniki mnożymy. Licznik mówi, ile takich drobnych kawałków mamy, więc liczniki też mnożymy.
Mnożenie kilku ułamków
Przy trzech czynnikach postępujemy tak samo: w liczniku iloczyn liczników, w mianowniku iloczyn mianowników. Najlepiej skracać wszystko jeszcze przed mnożeniem. W 2/3 · 9/10 · 5/6 skracamy 2 z 10 oraz z 6, 9 z 3, 5 z 10. Po skróceniu zostaje bardzo mało rachunków. Taki nawyk oszczędza czas na sprawdzianie i zmniejsza liczbę pomyłek.
Potęga ułamka
Kwadrat ułamka to ułamek razy ten sam ułamek: (2/3)² = 2/3 · 2/3 = 4/9. Podnosimy do kwadratu licznik i mianownik osobno. To wygodne przy obliczaniu pól figur o bokach ułamkowych, na przykład kwadratu o boku 3/5 m, którego pole wynosi 9/25 m².
Kolejność działań
Gdy w wyrażeniu są ułamki, kolejność działań pozostaje taka sama: najpierw nawiasy, potem potęgi, następnie mnożenie i dzielenie od lewej do prawej, na końcu dodawanie i odejmowanie. Przykład: 1/2 + 2/3 · 3/4 = 1/2 + 1/2 = 1. Błędem byłoby najpierw dodać 1/2 i 2/3.
Więcej przykładów krok po kroku
Przykład 1: 5/6 · 3/10. Skracamy 5 z 10 (zostaje 1 i 2) oraz 3 z 6 (zostaje 1 i 2). Wychodzi 1/2 · 1/2 = 1/4. Przykład 2: 8/15 · 5/12. Skracamy 8 z 12 przez 4 (2 i 3) oraz 5 z 15 przez 5 (1 i 3). Wychodzi 2/3 · 1/3 = 2/9. Przykład 3: 4 · 5/6 = 20/6 = 10/3 = 3 1/3. Zawsze sprawdź, czy da się skrócić, zanim zaczniesz mnożyć duże liczby.
4. Oblicz 9/14 · 7/12 oraz 3/4 · 8/15 · 5/6.
Komentarze