Mnożenie ułamków: przez liczbę i przez ułamek

Licznik razy licznik, mianownik razy mianownik: dlaczego to działa, jak skracać przed mnożeniem i jak sprawdzić wynik.

UłamkiKlasy 5–6

Mnożenie ułamków jest łatwiejsze od dodawania: nie trzeba szukać wspólnego mianownika. Wystarczy pomnożyć liczniki, pomnożyć mianowniki i (jeśli się da) skrócić wynik. Zacznijmy od najprostszego przypadku.

Ułamek razy liczba naturalna

Mnożenie to skrócone dodawanie: 3 · 2/7 = 2/7 + 2/7 + 2/7 = 6/7. Mianownik opisuje wielkość kawałka i się nie zmienia, a licznik mówi, ile kawałków mamy. Dlatego mnożymy tylko licznik: a/b · k = (a · k)/b. Jeśli wynik jest ułamkiem niewłaściwym, zamieniamy go na liczbę mieszaną: 5 · 3/4 = 15/4 = 3 3/4.

Skracanie z liczbą naturalnąPrzy 3/8 · 4 możemy skrócić czwórkę z ósemką jeszcze przed mnożeniem: 3/8 · 4 = 3 · 1/2 = 3/2 = 1 1/2. To oszczędza rachunki.

Ułamek razy ułamek – obraz pola

2/3 · 3/4 oznacza „2/3 z 3/4”. Narysuj kwadrat, zaznacz pionowo 2/3 szerokości, a poziomo 3/4 wysokości. Część wspólna to wynik. Zobacz animację.

Kwadrat podzielony na 3 · 4 = 12 części, a zacieniowane są 2 · 3 = 6 z nich. Stąd reguła: a/b · c/d = (a · c)/(b · d), czyli 6/12 = 1/2.

Skracanie „na krzyż”

Zanim pomnożysz, sprawdź, czy któryś licznik ma wspólny dzielnik z którymś mianownikiem. W 2/3 · 3/4 trójki się skracają, a 2 i 4 dzielą się przez 2. Zostaje 1/1 · 1/2 = 1/2. Ten sposób daje od razu ułamek nieskracalny.

Mnożenie ułamka przez ułamek mniejszy od 1 zmniejsza wynik

Zaskakujące, ale prawdziwe: 1/2 · 1/3 = 1/6, mniej niż każdy z czynników. Mnożenie przez liczbę mniejszą od 1 oznacza branie „części z części”. Przy mnożeniu przez liczbę większą od 1 wynik rośnie.

Przykład z życiaPrzepis wymaga 2/3 szklanki mleka na jedną porcję, a robisz 3/4 porcji. Mleka potrzeba 2/3 · 3/4 = 6/12 = 1/2 szklanki.

Zadania

1. Oblicz 4/9 · 6 oraz 5/12 · 8.

Pokaż rozwiązanie
4/9 · 6 = 24/9 = 8/3 = 2 2/3. 5/12 · 8 = 40/12 = 10/3 = 3 1/3.

2. Oblicz 3/5 · 10/21 i 7/8 · 4/9.

Pokaż rozwiązanie
3/5 · 10/21 = (3 · 10)/(5 · 21) = 30/105 = 2/7 (skracanie: 3 i 21 przez 3, 10 i 5 przez 5). 7/8 · 4/9 = 28/72 = 7/18.

3. Ogród ma 3/5 ha. 2/3 ogrodu zajmują warzywa. Ile hektarów to warzywa?

Pokaż rozwiązanie
2/3 · 3/5 = 6/15 = 2/5 ha.

Typowe błędy

  • Szukanie wspólnego mianownika (przy mnożeniu zbędne).
  • Mnożenie mianownika przez liczbę naturalną zamiast licznika.
  • Zapomnienie o skróceniu wyniku.

Zapamiętaj

  • Ułamek · liczba: mnożymy licznik.
  • Ułamek · ułamek: licznik · licznik i mianownik · mianownik.
  • Skracaj przed mnożeniem „na krzyż”.

Dlaczego mianownik się mnoży?

Mianownik mówi, na ile równych kawałków pocięto całość. Gdy bierzemy ułamek z ułamka, kawałki tniemy jeszcze raz, więc ich liczba rośnie: 1/3 z 1/4 to trzeci kawałek ćwiartki, czyli 1/12 całości, bo 3 · 4 = 12. Dlatego kawałki robią się drobniejsze, a mianowniki mnożymy. Licznik mówi, ile takich drobnych kawałków mamy, więc liczniki też mnożymy.

Mnożenie kilku ułamków

Przy trzech czynnikach postępujemy tak samo: w liczniku iloczyn liczników, w mianowniku iloczyn mianowników. Najlepiej skracać wszystko jeszcze przed mnożeniem. W 2/3 · 9/10 · 5/6 skracamy 2 z 10 oraz z 6, 9 z 3, 5 z 10. Po skróceniu zostaje bardzo mało rachunków. Taki nawyk oszczędza czas na sprawdzianie i zmniejsza liczbę pomyłek.

Potęga ułamka

Kwadrat ułamka to ułamek razy ten sam ułamek: (2/3)² = 2/3 · 2/3 = 4/9. Podnosimy do kwadratu licznik i mianownik osobno. To wygodne przy obliczaniu pól figur o bokach ułamkowych, na przykład kwadratu o boku 3/5 m, którego pole wynosi 9/25 m².

Kolejność działań

Gdy w wyrażeniu są ułamki, kolejność działań pozostaje taka sama: najpierw nawiasy, potem potęgi, następnie mnożenie i dzielenie od lewej do prawej, na końcu dodawanie i odejmowanie. Przykład: 1/2 + 2/3 · 3/4 = 1/2 + 1/2 = 1. Błędem byłoby najpierw dodać 1/2 i 2/3.

Więcej przykładów krok po kroku

Przykład 1: 5/6 · 3/10. Skracamy 5 z 10 (zostaje 1 i 2) oraz 3 z 6 (zostaje 1 i 2). Wychodzi 1/2 · 1/2 = 1/4. Przykład 2: 8/15 · 5/12. Skracamy 8 z 12 przez 4 (2 i 3) oraz 5 z 15 przez 5 (1 i 3). Wychodzi 2/3 · 1/3 = 2/9. Przykład 3: 4 · 5/6 = 20/6 = 10/3 = 3 1/3. Zawsze sprawdź, czy da się skrócić, zanim zaczniesz mnożyć duże liczby.

4. Oblicz 9/14 · 7/12 oraz 3/4 · 8/15 · 5/6.

Pokaż rozwiązanie
9/14 · 7/12 = 3/8 (skracamy 9 z 12 przez 3 i 7 z 14 przez 7: 3/2 · 1/4 = 3/8). 3/4 · 8/15 · 5/6 = (3 · 8 · 5)/(4 · 15 · 6) = 120/360 = 1/3.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.