Nierówność wygląda jak równanie, ale zamiast znaku „=” ma znak <, >, ≤ albo ≥. Równanie zwykle ma jedno rozwiązanie, a nierówność ma ich mnóstwo: całą grupę liczb. Np. nierówności x < 3 spełniają liczby 2, 0, −5, 2,9 i wiele innych. Dlatego jej rozwiązaniem jest nie jedna liczba, tylko przedział na osi liczbowej.
Cztery znaki
| Znak | Czytamy | Czy liczba graniczna pasuje? |
|---|---|---|
| x < 3 | x jest mniejsze od 3 | nie (3 odpada) |
| x ≤ 3 | x jest mniejsze lub równe 3 | tak (3 pasuje) |
| x > 3 | x jest większe od 3 | nie |
| x ≥ 3 | x jest większe lub równe 3 | tak |
Na osi liczbowej liczbę, która pasuje, zaznaczamy pełną (zamalowaną) kropką, a liczbę, która nie pasuje, kółkiem pustym w środku. Zakreskowana część osi pokazuje wszystkie rozwiązania.
Zasada działania: tak jak równanie
Nierówność rozwiązujesz niemal tak samo jak równanie. Możesz:
- dodać lub odjąć tę samą liczbę po obu stronach,
- pomnożyć lub podzielić obie strony przez tę samą liczbę dodatnią,
- rozwinąć nawiasy i zredukować wyrazy podobne.
Znak nierówności się wtedy nie zmienia.
Najważniejsza pułapka: liczba ujemna
Gdy mnożysz albo dzielisz obie strony nierówności przez liczbę ujemną, musisz odwrócić znak. Dlaczego? Sprawdź na prostym przykładzie. Wiemy, że 2 < 5. Pomnóżmy obie strony przez −1: dostajemy −2 oraz −5. Ale na osi liczbowej −2 leży na prawo od −5, więc −2 > −5. Znak się odwrócił. Mnożenie przez liczbę ujemną „przerzuca” liczby na drugą stronę zera i odwraca ich kolejność.
Sprawdź wynik na jednej liczbie: dla x = 0 mamy −2 · 0 + 7 = 7, a 7 ≥ 1 jest prawdą, więc 0 powinno pasować – i pasuje, bo 0 ≤ 3. Dla x = 5 dostajemy −10 + 7 = −3, a −3 ≥ 1 jest fałszem, więc 5 nie pasuje. Zgadza się.
Niewiadoma po obu stronach i nawiasy
Postępujemy jak przy równaniach: najpierw rozwijamy nawiasy, potem przenosimy wyrazy z x na jedną stronę, a liczby na drugą (przenosząc zmieniamy znak wyrazu), a na końcu dzielimy.
Nierówności podwójne
Zapis −4 < 2x + 2 ≤ 10 oznacza, że wyrażenie 2x + 2 jest jednocześnie większe od −4 i nie większe od 10. Działania wykonujemy na wszystkich trzech częściach naraz. Odejmujemy 2: −6 < 2x ≤ 8. Dzielimy przez 2: −3 < x ≤ 4. Liczby całkowite spełniające tę nierówność to −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4, czyli siedem liczb.
Jak znaleźć największą lub najmniejszą liczbę całkowitą
Zadania często pytają o liczbę całkowitą. Najpierw rozwiąż nierówność, a potem uważnie sprawdź, czy granica pasuje. Dla x < 4,5 największa całkowita to 4. Dla x < 4 największa całkowita to 3, bo 4 odpada. Dla x ≤ 4 największa całkowita to 4. Podobnie dla x > 2,5 najmniejsza całkowita to 3, a dla x > 2 też 3 (nie 2).
Jak zapisać odpowiedź
Rozwiązanie możesz zapisać nierównością (x ≤ 3), na osi liczbowej albo przedziałem: x ∈ (−∞, 3⟩. Nawias okrągły oznacza, że liczba graniczna nie należy do zbioru, a nawias ostry ⟨ lub ⟩, że należy. Przy nieskończoności zawsze stawiamy nawias okrągły, bo nieskończoność nie jest liczbą. Na egzaminie zwykle wystarczy poprawna nierówność, więc wybierz zapis, który jest dla Ciebie najbardziej czytelny.
Najczęstsze błędy
- Zapomniany odwrócony znak przy dzieleniu przez liczbę ujemną.
- Odwrócony znak przy dzieleniu przez liczbę dodatnią, który jest niepotrzebny.
- Pomylenie „<” z „≤” przy liczbie granicznej, więc błędna liczba całkowita.
- Zła zmiana znaku przy przenoszeniu wyrazów na drugą stronę.
Sprawdź siebie
1. Rozwiąż nierówność 4x + 3 > 15.
Pokaż rozwiązanie
2. Rozwiąż nierówność −3x < 12.
Pokaż rozwiązanie
3. Podaj największą liczbę całkowitą spełniającą nierówność 5x − 2 < 13.
Pokaż rozwiązanie
4. Ile liczb całkowitych spełnia nierówność −5 < 3x + 1 < 10?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Nierówność rozwiązujesz jak równanie.
- Dzielenie lub mnożenie przez liczbę ujemną odwraca znak.
- Znak „<” wyklucza liczbę graniczną, a „≤” ją zawiera.
Poćwicz w grze Nierówności liniowe.
Komentarze