Figury podobne i twierdzenie Talesa – wszystko w skali

Skala podobieństwa, pola figur podobnych i proporcje z twierdzenia Talesa – z rysunkiem i animacją.

GeometriaKlasy 7–8 + liceum

Powiększasz zdjęcie na telefonie: wszystko robi się większe, ale kształt zostaje ten sam. To właśnie podobieństwo. W geometrii mówimy, że dwie figury są podobne, gdy jedna jest powiększeniem (albo pomniejszeniem) drugiej – niezależnie od tego, jak jest obrócona czy odbita.

Skala podobieństwa

DefinicjaFigury są podobne w skali k, jeśli każdy odcinek w jednej z nich jest k razy dłuższy od odpowiadającego mu odcinka w drugiej. Kąty pozostają takie same.

Jak policzyć skalę? Weź dwa odpowiadające sobie odcinki i podziel jeden przez drugi. Jeśli w pierwszym trójkącie najkrótszy bok ma 3 cm, a w drugim 9 cm, to skala wynosi 9 ÷ 3 = 3.

Obliczanie nieznanych boków – trzy kroki

  1. Dopasuj boki: najkrótszy do najkrótszego, najdłuższy do najdłuższego.
  2. Policz skalę z pary, w której znasz obie długości.
  3. Pomnóż (albo podziel) pozostałe boki przez skalę.
Przykład 1Trójkąt ma boki 3, 4 i 5. Podobny do niego trójkąt ma najkrótszy bok 6. Skala: 6 ÷ 3 = 2. Pozostałe boki: 4 · 2 = 8 oraz 5 · 2 = 10. Obwód: 6 + 8 + 10 = 24 (pierwszy miał 12 – też dwa razy mniej!).

Pola figur podobnych – uwaga na kwadrat

Jeśli długości zwiększamy k razy, to pole rośnie aż k² razy. Dlaczego? Bo pole to „długość razy szerokość”, a obie rosną k razy.

Przykład 2Prostokąt 2 × 3 ma pole 6. Prostokąt podobny w skali 3 ma wymiary 6 × 9 i pole 54. Sprawdzamy: 6 · 3² = 6 · 9 = 54 ✔.
Skala k Obwód rośnie Pole rośnie
2 2 razy 4 razy
3 3 razy 9 razy
10 10 razy 100 razy
½ 2 razy mniej 4 razy mniej

Twierdzenie Talesa

Gdy dwie proste równoległe przetną ramiona kąta, to odcinki, które odetną, są proporcjonalne. Wygląda to jak dwa podobne trójkąty o wspólnym wierzchołku.

WzórJeśli AC ∥ BD, to |OA| / |OB| = |OC| / |OD|. Mnożymy „na krzyż”: |OA| · |OD| = |OB| · |OC|.

Jak rozwiązać zadanie z Talesem – schemat

  1. Narysuj kąt i zaznacz proste równoległe.
  2. Zapisz, które odcinki znasz, a który jest niewiadomą x.
  3. Ułóż proporcję: odcinek z jednego ramienia przez odcinek z drugiego tego samego „piętra”.
  4. Rozwiąż mnożeniem na krzyż.
  5. Sprawdź, czy wynik ma sens (dłuższy odcinek na rysunku = większa liczba).
Przykład 3|OA| = 3, |OB| = 6, |OC| = 4. Ile wynosi |OD|? Proporcja: 3/6 = 4/x. Mnożymy na krzyż: 3x = 24, więc x = 8. Sprawdzenie: 6 jest dwa razy więcej niż 3, a 8 – dwa razy więcej niż 4 ✔.
Przykład 4 – cień drzewaPatyk o długości 1,5 m rzuca cień 2 m. W tym samym czasie cień drzewa ma 12 m. Trójkąty (patyk–cień i drzewo–cień) są podobne: 1,5/2 = h/12, więc h = 1,5 · 12 ÷ 2 = 9 m. Tak starożytni mierzyli piramidy!

Typowe błędy

  • Porównywanie boków w złej kolejności (krótki z długim) – dopasuj odpowiadające boki.
  • Zapominanie, że pole rośnie k², a nie k razy.
  • Ułożenie proporcji „piętro do piętra”: |OA|/|AB| = |OC|/|OD| jest błędne, gdy |OD| to cały odcinek, a |AB| tylko jego część.

Zadania do samodzielnego rozwiązania

  1. Trójkąt o bokach 5, 12, 13 powiększono w skali 3. Ile wynosi obwód? (90)
  2. Pole mniejszego z dwóch podobnych kwadratów to 4, skala 5. Jakie pole ma większy? (100)
  3. |OA| = 2, |OB| = 5, |OC| = 6. Oblicz |OD|. (15)

Przećwicz: zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Prostokąty o wymiarach 4 × 6 i x × 15 są podobne. Oblicz x.

Pokaż rozwiązanie
Dopasowujemy dłuższy bok do dłuższego: 6 ↔ 15, więc skala k = 15 ÷ 6 = 2,5. Krótszy bok: x = 4 · 2,5 = 10. Sprawdzenie proporcji: 4/10 = 6/15 = 0,4 ✔.

Zadanie 2. Pole trójkąta wynosi 12 cm². Trójkąt podobny w skali 1,5 ma jakie pole?

Pokaż rozwiązanie
Pola mają się jak kwadrat skali: 1,5² = 2,25. Pole = 12 · 2,25 = 27 cm². (Gdybyś pomnożył tylko przez 1,5, dostałbyś 18 – błąd!)

Zadanie 3. Latarnia stoi nad rzeką. Człowiek o wzroście 1,8 m rzuca cień długości 1,2 m, a w tym samym momencie cień latarni ma 8 m. Jaką wysokość ma latarnia?

Pokaż rozwiązanie
Promienie słońca są równoległe, więc trójkąty (człowiek–cień) i (latarnia–cień) są podobne. Proporcja: 1,8/1,2 = h/8. Stąd h = 1,8 · 8 ÷ 1,2 = 14,4 ÷ 1,2 = 12 m.

Cechy podobieństwa trójkątów

Nie musisz sprawdzać wszystkich boków i kątów! Dwa trójkąty są podobne, gdy spełniają jeden z warunków:

  • kąt–kąt–kąt (kkk): mają dwa (a więc i trzy) kąty równe – suma kątów w trójkącie to zawsze 180°, więc wystarczą dwa;
  • bok–bok–bok (bbb): wszystkie trzy pary boków są w tej samej skali;
  • bok–kąt–bok (bkb): dwie pary boków są w tej samej skali, a kąt między nimi jest równy.
Szybki testTrójkąt ma kąty 50°, 60°, 70°. Drugi ma kąty 70°, 50°, 60°. Są podobne (kkk), choć mogą mieć zupełnie inne rozmiary. Skąd wiadomo, że pierwszy kąt „50°” odpowiada kątowi 50° w drugim? Bo bok leżący naprzeciw równego kąta tworzy parę.

Jeśli zadanie pyta „czy figury są podobne?”, sprawdź jeden z powyższych warunków albo pokaż, że skala nie jest stała.

Typowe błędy – uważaj!

  • Zapisanie proporcji w złej kolejności (odcinek na jednym ramieniu do całego na drugim).
  • Zakładanie, że proste muszą być równoległe, nie sprawdzając tego.
  • Stosowanie skali podobieństwa do pól bez podniesienia do kwadratu.

Zadanie dodatkowe

Trójkąty podobne mają boki 6, 8, 10 i 9, 12, 15. Znajdź skalę i stosunek ich pól.

Pokaż rozwiązanie
Skala 9/6 = 1,5. Stosunek pól 1,5² = 2,25, czyli większy trójkąt ma pole 2,25 raza większe.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.