Potęgi i pierwiastki

Skrócony zapis mnożenia, prawa działań na potęgach i pierwiastek jako działanie odwrotne.

Liczby i działaniaKlasy 7–8

Potęga

Potęga to skrócony zapis mnożenia tej samej liczby: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Liczbę 2 nazywamy podstawą, a 5 – wykładnikiem.

Prawa działańam · an = am + n
am ÷ an = am − n
(am)n = am · n
a⁰ = 1 (dla a ≠ 0)
3⁴ · 3² =?Dodajemy wykładniki: 3⁶ = 729.
(−2)³ i (−2)⁴Nieparzysty wykładnik zachowuje minus: (−2)³ = −8. Parzysty usuwa: (−2)⁴ = 16.

Pierwiastek

Pierwiastek kwadratowy z liczby a (≥ 0) to taka nieujemna liczba, której kwadrat daje a. √49 = 7, bo 7² = 49. Pierwiastek sześcienny: ∛27 = 3, bo 3³ = 27.

Wyłączanie przed pierwiastek√72 = √(36 · 2) = 6√2. Szukamy największego kwadratu, który dzieli liczbę pod pierwiastkiem.

Wartości kwadratów do zapamiętania: 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100, 121, 144, 169, 196, 225.

Czym jest potęga?

Potęga aⁿ to iloczyn n czynników równych a: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Liczba a to podstawa, n to wykładnik. Potęgowanie to skrócony zapis powtarzanego mnożenia, tak jak mnożenie jest skróconym zapisem powtarzanego dodawania.

Potęgi dwójki 2¹ 2² 2³ 2⁴ 2⁵ 2⁶ 2⁷ 2⁸ 2¹⁰
wartość 2 4 8 16 32 64 128 256 1024

Trzy specjalne wartości

  • a¹ = a (np. 7¹ = 7);
  • a⁰ = 1 (dla a ≠ 0), np. 5⁰ = 1;
  • a⁻ⁿ = 1/aⁿ, np. 2⁻³ = 1/8.

Prawa działań na potęgach

Działanie Wzór Przykład
mnożenie o tej samej podstawie aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ 2³ · 2⁴ = 2⁷ = 128
dzielenie o tej samej podstawie aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ 5⁶ ÷ 5² = 5⁴ = 625
potęga potęgi (aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ (3²)³ = 3⁶ = 729
potęga iloczynu (a · b)ⁿ = aⁿ · bⁿ (2 · 5)³ = 8 · 125 = 1000
Dlaczego dodajemy wykładniki?2³ · 2⁴ = (2 · 2 · 2) · (2 · 2 · 2 · 2) – w sumie siedem dwójek, czyli 2⁷. To samo, co 3 + 4 = 7.

Pierwiastki

Pierwiastek kwadratowy √a to liczba nieujemna, której kwadrat to a: √49 = 7, bo 7² = 49. Pierwiastek sześcienny ∛a to liczba, której sześcian to a: ∛27 = 3. Znaj kwadraty: 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100, 121, 144, 169, 196, 225.

Upraszczanie pierwiastków – krok po kroku

  1. Rozłóż liczbę pod pierwiastkiem na iloczyn z kwadratem (np. 72 = 36 · 2).
  2. Pierwiastek z kwadratu wyłącz przed znak: √36 = 6.
  3. Zapisz: √72 = 6√2.
√50= √(25 · 2) = 5√2.
√18 · √2= √36 = 6 (bo √a · √b = √(ab)).

Zapis wykładniczy

Bardzo duże i małe liczby zapisujemy jako a · 10ⁿ: 4 500 000 = 4,5 · 10⁶, a 0,0003 = 3 · 10⁻⁴. Odległość Ziemi od Słońca (około 150 mln km) to 1,5 · 10⁸ km.

Typowe błędy

  • 2³ to 8, a nie 6 (nie mnożymy 2 · 3).
  • (−3)² = 9, ale −3² = −9 – nawias robi różnicę.
  • Dodawanie podstaw przy mnożeniu: 2³ · 2⁴ ≠ 4⁷.
  • √(a + b) to nie √a + √b (np. √(9 + 16) = 5, a nie 3 + 4 = 7).

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Oblicz 3⁴ · 3² ÷ 3³.

Pokaż rozwiązanie
3⁴⁺² ÷ 3³ = 3⁶ ÷ 3³ = 3³ = 27.

Zadanie 2. Uprość √48.

Pokaż rozwiązanie
48 = 16 · 3. √48 = 4√3.

Zadanie 3. Zapisz 0,000 25 w zapisie wykładniczym.

Pokaż rozwiązanie
Przecinek przesuwamy o 4 miejsca w prawo: 2,5 · 10⁻⁴.

Dlaczego a⁰ = 1?

Zacznij od wzoru na dzielenie potęg: aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ. Gdy m = n: aⁿ ÷ aⁿ = 1 (bo każda liczba podzielona przez siebie daje 1), a ze wzoru wychodzi a⁰. Zatem a⁰ musi być równe 1. Ta sama logika tłumaczy wykładniki ujemne: 2⁻¹ = 2⁰ ÷ 2¹ = 1/2.

Zadanie z życia – krok po kroku

Wirus się rozmnażaCo godzinę liczba bakterii podwaja się. Zaczynamy od 1 bakterii. Po 10 godzinach: 2¹⁰ = 1 024. Po 20: 2²⁰ ≈ milion. Po 30: ≈ miliard. Wzrost wykładniczy zaskakuje tych, którzy spodziewają się wzrostu „o stałą liczbę”.

Zapamiętaj

  • aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ; aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ; (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ.
  • a⁰ = 1, a⁻ⁿ = 1/aⁿ.
  • √(ab) = √a · √b, ale √(a + b) ≠ √a + √b.

Typowe błędy – uważaj!

  • (a + b)² ≠ a² + b² oraz √(a + b) ≠ √a + √b.
  • Mnożenie wykładników zamiast dodawania: a² · a³ = a⁵, nie a⁶.
  • −3² = −9, ale (−3)² = 9 – nawias ma znaczenie.

Zadanie dodatkowe

Uprość (2³ · 2⁵) ÷ 2⁴ i oblicz √50 − √18 + √2.

Pokaż rozwiązanie
2⁸ ÷ 2⁴ = 2⁴ = 16. √50 = 5√2, √18 = 3√2, więc 5√2 − 3√2 + √2 = 3√2.

Plan działania w trzech krokach

Zamiana na wspólną podstawę to najczęstszy klucz do zadań z potęgami.

  1. Zapisz liczby jako potęgi tej samej podstawy.
  2. Zastosuj działania na wykładnikach.
  3. Oblicz lub uprość wynik.

Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę

Uprość 9³ · 27⁻² ÷ 3.

Pokaż rozwiązanie
9³ = 3⁶, 27⁻² = 3⁻⁶, więc 3⁶ · 3⁻⁶ = 3⁰ = 1, a 1 ÷ 3 = 1/3.

Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.