Potęgi o wykładniku ujemnym i wymiernym

Co oznaczają potęgi z wykładnikiem 0, ujemnym i ułamkowym, skąd się biorą i jak z nich korzystać w obliczeniach.

Liczby i działaniaKlasa 8 + liceum

Na początku potęga to po prostu skrót mnożenia: 2³ = 2 · 2 · 2 = 8. Taki zapis ma sens tylko dla wykładników dodatnich i całkowitych, bo nie da się pomnożyć „minus dwa razy”. Matematycy rozszerzyli więc pojęcie potęgi tak, żeby wszystkie dawne reguły dalej działały. W ten sposób powstały wykładniki zero, ujemny i ułamkowy.

Wykładnik zero

Skąd wiemy, że 2⁰ = 1? Spójrz na dzielenie: 2³ ÷ 2³ = 1, bo dzielimy liczbę przez siebie. Z zasady dzielenia potęg wykładniki odejmujemy: 2³ ÷ 2³ = 2³⁻³ = 2⁰. Zatem a⁰ = 1 dla każdej liczby a różnej od zera.

Wykładnik ujemny

Podobnie policzmy 2² ÷ 2⁵. Z jednej strony to 4 ÷ 32 = 1/8. Z drugiej, odejmując wykładniki: 2²⁻⁵ = 2⁻³. Wychodzi, że 2⁻³ = 1/8. Ogólnie:

Wykładnik ujemnya−n = 1 / an. Minus w wykładniku nie robi liczby ujemnej, tylko ją „odwraca”.

Dla ułamków odwracamy cały ułamek: (2/3)−2 = (3/2)² = 9/4. Przykłady: 5⁻² = 1/25, 10⁻³ = 1/1000 = 0,001, 4⁻¹ = 1/4.

Wykładnik ułamkowy (wymierny)

Skoro potęgi mają się mnożyć przez dodawanie wykładników, to a1/2 · a1/2 = a¹ = a. Czyli a1/2 to liczba, która pomnożona przez siebie daje a, a więc pierwiastek kwadratowy. Analogicznie a1/3 to pierwiastek sześcienny. Ogólnie, dla a > 0:

Wykładnik wymiernyam/n = (n-ty pierwiastek z a)m. Mianownik wykładnika mówi, jakiego stopnia jest pierwiastek, a licznik, do jakiej potęgi podnosimy.

Dalsze przykłady: 251/2 = √25 = 5, 163/4 = (⁴√16)³ = 2³ = 8, a z minusem: 27−2/3 = 1 / (∛27)² = 1/9, 4−1/2 = 1/√4 = 1/2.

Dlaczego wykładniki ujemne są ważne

Ujemne wykładniki pojawiają się wszędzie tam, gdzie mówimy o rzeczach bardzo małych. Jeden milimetr to 10⁻³ metra, a jeden mikrometr to 10⁻⁶ metra. Liczbę 0,0004 zapiszemy jako 4 · 10⁻⁴, czyli w zapisie wykładniczym. Dzięki ujemnym wykładnikom małe liczby zapisujemy równie zgrabnie jak duże.

Porównywanie potęg

Gdy podstawa jest większa od 1, większy wykładnik daje większą liczbę: 2⁻³ = 1/8 jest mniejsze od 2⁻² = 1/4. Gdy podstawa jest ułamkiem między 0 a 1, jest odwrotnie: (1/2)³ = 1/8 jest mniejsze od (1/2)² = 1/4, ale (1/2)⁻³ = 8 jest większe od (1/2)⁻² = 4. Zawsze warto sprawdzić takie zależności na małych liczbach.

Działania na potęgach działają tak samo

Reguła Zapis Przykład
mnożenie, ta sama podstawa am · an = am+n 2−3 · 25 = 22 = 4
dzielenie, ta sama podstawa am ÷ an = am−n 32 ÷ 34 = 3−2 = 1/9
potęga potęgi (am)n = am·n (2−1)3 = 2−3 = 1/8

Przy ujemnych wykładnikach uważaj na znaki. Przykład: 5⁻² · 5⁴ ÷ 5⁻¹: wykładnik to −2 + 4 − (−1) = 3, więc wynik to 5³ = 125.

Pierwiastki jako potęgi

Zapis z wykładnikiem wymiernym ułatwia upraszczanie pierwiastków. Na przykład (√3)⁴ = (31/2)⁴ = 32 = 9. A iloczyn √2 · ∛2 = 21/2 · 21/3 = 21/2 + 1/3 = 25/6, czyli pierwiastek szóstego stopnia z 2⁵. Pierwiastki o różnych stopniach łatwo połączyć właśnie przez dodanie ułamków w wykładnikach.

Uwaga o dziedzinie

Zero w ujemnej potędze nie ma sensu: 0⁻¹ oznaczałoby 1/0, a dzielić przez zero nie wolno. Wykładnik ułamkowy stosujemy do podstaw dodatnich, bo na przykład (−8)1/2 nie istnieje wśród liczb rzeczywistych. Dlatego w zadaniach z takimi potęgami zakładamy, że podstawa jest dodatnia.

Przykład złożony

Oblicz (81/3 · 2−2) ÷ 4−1. Po kolei: 81/3 = 2, 2−2 = 1/4, 4−1 = 1/4. Zatem (2 · 1/4) ÷ 1/4 = 1/2 ÷ 1/4 = 2. Można też sprowadzić wszystko do podstawy 2: 2¹ · 2⁻² ÷ 2⁻² = 21 + (−2) − (−2) = 2¹ = 2. Obie drogi dają ten sam wynik.

Najczęstsze błędy

  • Sądzenie, że 2⁻³ jest ujemne. To 1/8, liczba dodatnia.
  • Pomylenie 2⁻³ z −2³. Pierwsza liczba to 1/8, druga to −8.
  • Pomylenie licznika z mianownikiem w wykładniku ułamkowym: 82/3 to kwadrat z pierwiastka sześciennego, a nie sześcian z pierwiastka kwadratowego.
  • Dodawanie podstaw zamiast wykładników: 2³ · 2⁴ to 2⁷, a nie 4⁷.

Sprawdź siebie

1. Oblicz 3⁻².

Pokaż rozwiązanie
1/3² = 1/9.

2. Oblicz (1/2)−3.

Pokaż rozwiązanie
Odwracamy ułamek: 2³ = 8.

3. Oblicz 93/2.

Pokaż rozwiązanie
(√9)³ = 3³ = 27.

4. Oblicz 2⁻¹ + 2⁻².

Pokaż rozwiązanie
1/2 + 1/4 = 3/4.

Zapamiętaj

  • a⁰ = 1, a−n = 1 / an.
  • am/n to n-ty pierwiastek z a, podniesiony do potęgi m.
  • Prawa dodawania i odejmowania wykładników działają dalej.

Poćwicz w grze Potęgi o wykładniku ujemnym i wymiernym.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.