Na początku potęga to po prostu skrót mnożenia: 2³ = 2 · 2 · 2 = 8. Taki zapis ma sens tylko dla wykładników dodatnich i całkowitych, bo nie da się pomnożyć „minus dwa razy”. Matematycy rozszerzyli więc pojęcie potęgi tak, żeby wszystkie dawne reguły dalej działały. W ten sposób powstały wykładniki zero, ujemny i ułamkowy.
Wykładnik zero
Skąd wiemy, że 2⁰ = 1? Spójrz na dzielenie: 2³ ÷ 2³ = 1, bo dzielimy liczbę przez siebie. Z zasady dzielenia potęg wykładniki odejmujemy: 2³ ÷ 2³ = 2³⁻³ = 2⁰. Zatem a⁰ = 1 dla każdej liczby a różnej od zera.
Wykładnik ujemny
Podobnie policzmy 2² ÷ 2⁵. Z jednej strony to 4 ÷ 32 = 1/8. Z drugiej, odejmując wykładniki: 2²⁻⁵ = 2⁻³. Wychodzi, że 2⁻³ = 1/8. Ogólnie:
Dla ułamków odwracamy cały ułamek: (2/3)−2 = (3/2)² = 9/4. Przykłady: 5⁻² = 1/25, 10⁻³ = 1/1000 = 0,001, 4⁻¹ = 1/4.
Wykładnik ułamkowy (wymierny)
Skoro potęgi mają się mnożyć przez dodawanie wykładników, to a1/2 · a1/2 = a¹ = a. Czyli a1/2 to liczba, która pomnożona przez siebie daje a, a więc pierwiastek kwadratowy. Analogicznie a1/3 to pierwiastek sześcienny. Ogólnie, dla a > 0:
Dalsze przykłady: 251/2 = √25 = 5, 163/4 = (⁴√16)³ = 2³ = 8, a z minusem: 27−2/3 = 1 / (∛27)² = 1/9, 4−1/2 = 1/√4 = 1/2.
Dlaczego wykładniki ujemne są ważne
Ujemne wykładniki pojawiają się wszędzie tam, gdzie mówimy o rzeczach bardzo małych. Jeden milimetr to 10⁻³ metra, a jeden mikrometr to 10⁻⁶ metra. Liczbę 0,0004 zapiszemy jako 4 · 10⁻⁴, czyli w zapisie wykładniczym. Dzięki ujemnym wykładnikom małe liczby zapisujemy równie zgrabnie jak duże.
Porównywanie potęg
Gdy podstawa jest większa od 1, większy wykładnik daje większą liczbę: 2⁻³ = 1/8 jest mniejsze od 2⁻² = 1/4. Gdy podstawa jest ułamkiem między 0 a 1, jest odwrotnie: (1/2)³ = 1/8 jest mniejsze od (1/2)² = 1/4, ale (1/2)⁻³ = 8 jest większe od (1/2)⁻² = 4. Zawsze warto sprawdzić takie zależności na małych liczbach.
Działania na potęgach działają tak samo
| Reguła | Zapis | Przykład |
|---|---|---|
| mnożenie, ta sama podstawa | am · an = am+n | 2−3 · 25 = 22 = 4 |
| dzielenie, ta sama podstawa | am ÷ an = am−n | 32 ÷ 34 = 3−2 = 1/9 |
| potęga potęgi | (am)n = am·n | (2−1)3 = 2−3 = 1/8 |
Przy ujemnych wykładnikach uważaj na znaki. Przykład: 5⁻² · 5⁴ ÷ 5⁻¹: wykładnik to −2 + 4 − (−1) = 3, więc wynik to 5³ = 125.
Pierwiastki jako potęgi
Zapis z wykładnikiem wymiernym ułatwia upraszczanie pierwiastków. Na przykład (√3)⁴ = (31/2)⁴ = 32 = 9. A iloczyn √2 · ∛2 = 21/2 · 21/3 = 21/2 + 1/3 = 25/6, czyli pierwiastek szóstego stopnia z 2⁵. Pierwiastki o różnych stopniach łatwo połączyć właśnie przez dodanie ułamków w wykładnikach.
Uwaga o dziedzinie
Zero w ujemnej potędze nie ma sensu: 0⁻¹ oznaczałoby 1/0, a dzielić przez zero nie wolno. Wykładnik ułamkowy stosujemy do podstaw dodatnich, bo na przykład (−8)1/2 nie istnieje wśród liczb rzeczywistych. Dlatego w zadaniach z takimi potęgami zakładamy, że podstawa jest dodatnia.
Przykład złożony
Najczęstsze błędy
- Sądzenie, że 2⁻³ jest ujemne. To 1/8, liczba dodatnia.
- Pomylenie 2⁻³ z −2³. Pierwsza liczba to 1/8, druga to −8.
- Pomylenie licznika z mianownikiem w wykładniku ułamkowym: 82/3 to kwadrat z pierwiastka sześciennego, a nie sześcian z pierwiastka kwadratowego.
- Dodawanie podstaw zamiast wykładników: 2³ · 2⁴ to 2⁷, a nie 4⁷.
Sprawdź siebie
1. Oblicz 3⁻².
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz (1/2)−3.
Pokaż rozwiązanie
3. Oblicz 93/2.
Pokaż rozwiązanie
4. Oblicz 2⁻¹ + 2⁻².
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- a⁰ = 1, a−n = 1 / an.
- am/n to n-ty pierwiastek z a, podniesiony do potęgi m.
- Prawa dodawania i odejmowania wykładników działają dalej.
Poćwicz w grze Potęgi o wykładniku ujemnym i wymiernym.
Komentarze