Proporcja to równość dwóch stosunków, np. 2 : 3 = 6 : 9. W prostej proporcji, gdy jedna wielkość rośnie k razy, druga też rośnie k razy.
Mnożenie na krzyż
Z proporcji a : b = c : d wynika, że a · d = b · c. Dzięki temu łatwo znaleźć niewiadomą.
Skala mapy
Skala 1 : 50 000 oznacza, że 1 cm na mapie to 50 000 cm w rzeczywistości, czyli 500 m.
Co to jest proporcja?
Proporcja to równość dwóch ilorazów: a/b = c/d. W każdej proporcji iloczyn „na krzyż” jest taki sam: a · d = b · c. Dzięki temu możemy znaleźć brakującą liczbę.
Rozwiązywanie proporcji – krok po kroku
- Zapisz proporcję z niewiadomą x: 3/5 = x/20.
- Pomnóż na krzyż: 3 · 20 = 5 · x.
- Rozwiąż: 60 = 5x, więc x = 12.
- Sprawdź: 3/5 = 0,6 i 12/20 = 0,6 ✔.
Skala mapy i planu
Skala 1 : n oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada n cm w rzeczywistości. Skala liczbowa 1 : 1 000 000 to to samo, co „1 cm = 10 km”. Skala pomniejszająca ma mianownik większy od 1 (1 : 100); powiększająca – odwrotnie (5 : 1, np. mapa mrówki).
Skala w gotowaniu i modelarstwie
Przepis na 4 osoby, a gości jest 10? Mnożymy wszystkie składniki przez 10/4 = 2,5. To skala 2,5 : 1. Model samolotu w skali 1 : 72 ma rozpiętość skrzydeł 20 cm – prawdziwy ma 20 · 72 = 1 440 cm = 14,4 m.
Typowe błędy
- Mnożenie zamiast dzielenia, gdy trzeba zamienić z rzeczywistości na mapę.
- Zapominanie o jednostkach (cm → m → km).
- Użycie skali do pola jak do długości (pole rośnie z kwadratem skali).
- Zła kolejność w proporcji: mianowniki muszą dotyczyć tej samej wielkości.
Zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. Odległość między miastami na mapie to 7,5 cm, skala 1 : 400 000. Ile to km?
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Rozwiąż proporcję 4/9 = 12/x.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Na mapie droga ma 12 cm i w terenie 6 km. Jaka to skala?
Pokaż rozwiązanie
Dlaczego mnożymy na krzyż?
Proporcja a/b = c/d mówi, że dwa ułamki są równe. Pomnóżmy obie strony przez b · d: (a/b) · b · d = (c/d) · b · d. Po skróceniu zostaje a · d = c · b. Stąd reguła „mnożenia na krzyż” nie jest sztuczką, tylko prostą konsekwencją mnożenia obu stron równania przez ten sam niezerowy czynnik.
Zadanie z życia – krok po kroku
Zapamiętaj
- W proporcji a/b = c/d zachodzi a · d = b · c.
- Skala 1 : n – odcinek w terenie jest n razy dłuższy niż na mapie.
- Pole rośnie z kwadratem skali.
Typowe błędy – uważaj!
- Mnożenie „w poprzek” bez sprawdzenia, czy oba ułamki zapisano w tej samej kolejności (np. dni/pracownicy – w proporcji odwrotnej to inna zależność).
- Mylenie skali 1 : 50 000 ze skalą 50 000 : 1.
- Zapominanie o zamianie jednostek: cm na mapie na km w terenie.
Zadanie dodatkowe
Na mapie w skali 1 : 25 000 trasa ma 8,4 cm. Ile to kilometrów?
Pokaż rozwiązanie
Plan działania w trzech krokach
Rozwiązywanie proporcji zawsze zaczynaj od przeczytania, które wielkości są ze sobą powiązane.
- Nazwij wielkości i ustaw je w tabelce.
- Zapisz proporcję i pomnóż na krzyż.
- Sprawdź jednostki i sensowność wyniku.
Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę
Do 3 litrów farby potrzeba 5 litrów rozpuszczalnika, ile farby przypada na 20 litrów rozpuszczalnika?
Pokaż rozwiązanie
Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.
Komentarze