Proporcje i skala mapy

Przepis dla 4 osób, a gości jest 10; mapa 1 : 50 000 – jak liczyć, gdy wielkości rosną razem.

Procenty i proporcjeKlasy 7–8

Proporcja to równość dwóch stosunków, np. 2 : 3 = 6 : 9. W prostej proporcji, gdy jedna wielkość rośnie k razy, druga też rośnie k razy.

Przepis na naleśnikiNa 4 osoby potrzeba 300 g mąki. Ile na 10 osób? Na 1 osobę: 300 ÷ 4 = 75 g, na 10: 750 g.

Mnożenie na krzyż

Z proporcji a : b = c : d wynika, że a · d = b · c. Dzięki temu łatwo znaleźć niewiadomą.

3 : 5 = 12 : x3 · x = 5 · 12, czyli 3x = 60, a stąd x = 20.

Skala mapy

Skala 1 : 50 000 oznacza, że 1 cm na mapie to 50 000 cm w rzeczywistości, czyli 500 m.

Odcinek 4 cm na mapie w skali 1 : 25 0004 · 25 000 = 100 000 cm = 1 000 m = 1 km.
WskazówkaZawsze zapisuj, co oznacza każda liczba (np. „cm na mapie” i „cm w rzeczywistości”), i zamieniaj jednostki dopiero na końcu.

Co to jest proporcja?

Proporcja to równość dwóch ilorazów: a/b = c/d. W każdej proporcji iloczyn „na krzyż” jest taki sam: a · d = b · c. Dzięki temu możemy znaleźć brakującą liczbę.

Rozwiązywanie proporcji – krok po kroku

  1. Zapisz proporcję z niewiadomą x: 3/5 = x/20.
  2. Pomnóż na krzyż: 3 · 20 = 5 · x.
  3. Rozwiąż: 60 = 5x, więc x = 12.
  4. Sprawdź: 3/5 = 0,6 i 12/20 = 0,6 ✔.
Proporcja: 7/x = 21/97 · 9 = 21 · x, więc 63 = 21x, x = 3.

Skala mapy i planu

Skala 1 : n oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada n cm w rzeczywistości. Skala liczbowa 1 : 1 000 000 to to samo, co „1 cm = 10 km”. Skala pomniejszająca ma mianownik większy od 1 (1 : 100); powiększająca – odwrotnie (5 : 1, np. mapa mrówki).

Plan mieszkania 1 : 50Salon na planie ma 8 cm × 6 cm. W rzeczywistości 8 · 50 = 400 cm = 4 m oraz 6 · 50 = 300 cm = 3 m. Powierzchnia 12 m². Uwaga: pole nie rośnie 50 razy, lecz 50² = 2 500 razy: 48 cm² · 2 500 = 120 000 cm² = 12 m² ✔.
Odwrotnie: ile na mapie?Odległość 18 km w skali 1 : 200 000. 18 km = 1 800 000 cm. 1 800 000 ÷ 200 000 = 9 cm na mapie.

Skala w gotowaniu i modelarstwie

Przepis na 4 osoby, a gości jest 10? Mnożymy wszystkie składniki przez 10/4 = 2,5. To skala 2,5 : 1. Model samolotu w skali 1 : 72 ma rozpiętość skrzydeł 20 cm – prawdziwy ma 20 · 72 = 1 440 cm = 14,4 m.

Typowe błędy

  • Mnożenie zamiast dzielenia, gdy trzeba zamienić z rzeczywistości na mapę.
  • Zapominanie o jednostkach (cm → m → km).
  • Użycie skali do pola jak do długości (pole rośnie z kwadratem skali).
  • Zła kolejność w proporcji: mianowniki muszą dotyczyć tej samej wielkości.

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Odległość między miastami na mapie to 7,5 cm, skala 1 : 400 000. Ile to km?

Pokaż rozwiązanie
7,5 · 400 000 = 3 000 000 cm = 30 km. 30 km.

Zadanie 2. Rozwiąż proporcję 4/9 = 12/x.

Pokaż rozwiązanie
4x = 9 · 12 = 108, x = 27.

Zadanie 3. Na mapie droga ma 12 cm i w terenie 6 km. Jaka to skala?

Pokaż rozwiązanie
6 km = 600 000 cm. 600 000 ÷ 12 = 50 000. Skala 1 : 50 000.

Dlaczego mnożymy na krzyż?

Proporcja a/b = c/d mówi, że dwa ułamki są równe. Pomnóżmy obie strony przez b · d: (a/b) · b · d = (c/d) · b · d. Po skróceniu zostaje a · d = c · b. Stąd reguła „mnożenia na krzyż” nie jest sztuczką, tylko prostą konsekwencją mnożenia obu stron równania przez ten sam niezerowy czynnik.

Zadanie z życia – krok po kroku

Przepis dla większej grupyNa 6 osób przepis wymaga 450 g makaronu. Ile na 10 osób? Proporcja: 6/450 = 10/x. Mnożymy na krzyż: 6x = 4500, x = 750 g. Albo przez jedynkę: jedna osoba 75 g, 10 osób 750 g.

Zapamiętaj

  • W proporcji a/b = c/d zachodzi a · d = b · c.
  • Skala 1 : n – odcinek w terenie jest n razy dłuższy niż na mapie.
  • Pole rośnie z kwadratem skali.

Typowe błędy – uważaj!

  • Mnożenie „w poprzek” bez sprawdzenia, czy oba ułamki zapisano w tej samej kolejności (np. dni/pracownicy – w proporcji odwrotnej to inna zależność).
  • Mylenie skali 1 : 50 000 ze skalą 50 000 : 1.
  • Zapominanie o zamianie jednostek: cm na mapie na km w terenie.

Zadanie dodatkowe

Na mapie w skali 1 : 25 000 trasa ma 8,4 cm. Ile to kilometrów?

Pokaż rozwiązanie
8,4 · 25 000 = 210 000 cm = 2 100 m = 2,1 km.

Plan działania w trzech krokach

Rozwiązywanie proporcji zawsze zaczynaj od przeczytania, które wielkości są ze sobą powiązane.

  1. Nazwij wielkości i ustaw je w tabelce.
  2. Zapisz proporcję i pomnóż na krzyż.
  3. Sprawdź jednostki i sensowność wyniku.

Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę

Do 3 litrów farby potrzeba 5 litrów rozpuszczalnika, ile farby przypada na 20 litrów rozpuszczalnika?

Pokaż rozwiązanie
3/5 = x/20 → 5x = 60 → x = 12 litrów farby.

Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.