Kupujesz 3 zeszyty za 12 zł. Ile zapłacisz za 6? A jeśli 2 malarzy maluje pokój przez 6 godzin, to ile godzin zajmie to 4 malarzom? W obu zadaniach dwie wielkości są ze sobą związane, ale w inny sposób. Nauczysz się je rozróżniać i liczyć.
Proporcjonalność wprost
Przykłady z życia: liczba bułek i ich cena, droga przebyta ze stałą prędkością i czas, długość boku kwadratu i jego obwód.
Metoda „przez jedynkę” – trzy kroki
- Policz, ile wynosi jedna sztuka (dziel przez liczbę sztuk).
- Pomnóż wynik przez nową liczbę sztuk.
- Sprawdź sens: więcej sztuk – większa kwota.
Tabelka i proporcja
| Liczba zeszytów | 3 | 6 | 9 | x |
|---|---|---|---|---|
| Cena (zł) | 12 | 24 | 36 | ? |
Możesz też zapisać proporcję: 3/12 = 9/36. W proporcji iloczyny „na krzyż” są równe: 3 · 36 = 12 · 9 = 108.
Proporcjonalność odwrotna
Przykłady: liczba robotników i czas pracy, prędkość i czas przejazdu tej samej trasy, liczba osób dzielących pizzę i wielkość kawałka.
Metoda „całość pracy” – trzy kroki
- Policz „całkowity nakład”: iloczyn obu wielkości z pierwszego przypadku.
- Podziel ten iloczyn przez nową wartość znanej wielkości.
- Sprawdź sens: więcej robotników – mniej dni.
Jak rozpoznać, która to zależność?
| Pytanie kontrolne | Odpowiedź „tak” oznacza |
|---|---|
| Gdy jedna rośnie 2 razy, druga też rośnie 2 razy? | wprost proporcjonalne |
| Gdy jedna rośnie 2 razy, druga maleje 2 razy? | odwrotnie proporcjonalne |
| Żadne z powyższych? | to nie proporcjonalność (np. wiek i wzrost dziecka) |
Typowe błędy
- Liczenie „po łebkach” na ślepo „razy” – najpierw pomyśl, czy odpowiedź ma być większa, czy mniejsza.
- Zakładanie, że każda zależność jest proporcjonalna (taksówka z opłatą startową już nie jest!).
- Pomijanie jednostek (zł, dni, km/h).
Zadania do samodzielnego rozwiązania
- 5 kg jabłek kosztuje 20 zł. Ile kosztuje 8 kg? (32 zł)
- 6 kranów napełnia basen w 12 godzin. Ile godzin potrzeba przy 9 kranach? (8)
- Samochód jedzie 90 km/h przez 4 godziny. Ile godzin potrwa ta sama trasa przy 60 km/h? (6)
Przećwicz: zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. Z 15 kg pszenicy otrzymuje się 12 kg mąki. Ile pszenicy potrzeba na 20 kg mąki?
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Do skoszenia łąki 5 kosiarek potrzebuje 6 godzin. Po 2 godzinach pracy zepsuła się jedna kosiarka. Ile godzin zajmie dokończenie pracy?
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Mapa ma skalę 1 : 50 000. Odległość na mapie to 7 cm. Jaka jest rzeczywista odległość w kilometrach?
Pokaż rozwiązanie
Wykres proporcjonalności
Wielkości wprost proporcjonalne dają na wykresie prostą przechodzącą przez początek układu (wzór y = kx, gdzie k to stały iloraz). Odwrotnie proporcjonalne dają krzywą zwaną hiperbolą (wzór y = k/x) – jej gałęzie zbliżają się do osi, ale nigdy ich nie dotykają.
| x | 1 | 2 | 3 | 4 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|
| y = 12/x | 12 | 6 | 4 | 3 | 2 |
Zauważ: iloczyn x · y w każdej kolumnie to 12. To właśnie odwrotna proporcjonalność. Sprawdzaj to w zadaniach – jeśli iloczyn jest stały, masz odwrotną proporcjonalność; jeśli stały jest iloraz – wprost.
Komentarze