Proporcjonalność wprost i odwrotna – zadania na „trójkę”

Więcej towaru – więcej płacimy; więcej robotników – mniej dni pracy. Jak rozpoznać i policzyć obie zależności?

Algebra i równaniaKlasy 6–8

Kupujesz 3 zeszyty za 12 zł. Ile zapłacisz za 6? A jeśli 2 malarzy maluje pokój przez 6 godzin, to ile godzin zajmie to 4 malarzom? W obu zadaniach dwie wielkości są ze sobą związane, ale w inny sposób. Nauczysz się je rozróżniać i liczyć.

Proporcjonalność wprost

Wprost proporcjonalneGdy jedna wielkość rośnie k razy, druga też rośnie k razy. Stały jest iloraz: y ÷ x zawsze daje to samo (np. cena jednego zeszytu).

Przykłady z życia: liczba bułek i ich cena, droga przebyta ze stałą prędkością i czas, długość boku kwadratu i jego obwód.

Metoda „przez jedynkę” – trzy kroki

  1. Policz, ile wynosi jedna sztuka (dziel przez liczbę sztuk).
  2. Pomnóż wynik przez nową liczbę sztuk.
  3. Sprawdź sens: więcej sztuk – większa kwota.
Przykład 13 zeszyty kosztują 12 zł. Jeden: 12 ÷ 3 = 4 zł. Sześć: 6 · 4 = 24 zł. Osiem: 8 · 4 = 32 zł.

Tabelka i proporcja

Liczba zeszytów 3 6 9 x
Cena (zł) 12 24 36 ?

Możesz też zapisać proporcję: 3/12 = 9/36. W proporcji iloczyny „na krzyż” są równe: 3 · 36 = 12 · 9 = 108.

Proporcjonalność odwrotna

Odwrotnie proporcjonalneGdy jedna wielkość rośnie k razy, druga maleje k razy. Stały jest iloczyn: x · y zawsze daje to samo (np. liczba „robotniko-dni”).

Przykłady: liczba robotników i czas pracy, prędkość i czas przejazdu tej samej trasy, liczba osób dzielących pizzę i wielkość kawałka.

Metoda „całość pracy” – trzy kroki

  1. Policz „całkowity nakład”: iloczyn obu wielkości z pierwszego przypadku.
  2. Podziel ten iloczyn przez nową wartość znanej wielkości.
  3. Sprawdź sens: więcej robotników – mniej dni.
Przykład 24 robotników kończy pracę w 6 dni. Całość: 4 · 6 = 24 „robotniko-dni”. Dla 3 robotników: 24 ÷ 3 = 8 dni. Dla 8 robotników: 24 ÷ 8 = 3 dni.
Przykład 3 – rowerzystaTrasę rowerzysta pokonuje w 3 godziny z prędkością 20 km/h. Długość trasy: 3 · 20 = 60 km. Jeśli pojedzie 30 km/h, potrzebuje 60 ÷ 30 = 2 godziny.

Jak rozpoznać, która to zależność?

Pytanie kontrolne Odpowiedź „tak” oznacza
Gdy jedna rośnie 2 razy, druga też rośnie 2 razy? wprost proporcjonalne
Gdy jedna rośnie 2 razy, druga maleje 2 razy? odwrotnie proporcjonalne
Żadne z powyższych? to nie proporcjonalność (np. wiek i wzrost dziecka)

Typowe błędy

  • Liczenie „po łebkach” na ślepo „razy” – najpierw pomyśl, czy odpowiedź ma być większa, czy mniejsza.
  • Zakładanie, że każda zależność jest proporcjonalna (taksówka z opłatą startową już nie jest!).
  • Pomijanie jednostek (zł, dni, km/h).

Zadania do samodzielnego rozwiązania

  1. 5 kg jabłek kosztuje 20 zł. Ile kosztuje 8 kg? (32 zł)
  2. 6 kranów napełnia basen w 12 godzin. Ile godzin potrzeba przy 9 kranach? (8)
  3. Samochód jedzie 90 km/h przez 4 godziny. Ile godzin potrwa ta sama trasa przy 60 km/h? (6)

Przećwicz: zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Z 15 kg pszenicy otrzymuje się 12 kg mąki. Ile pszenicy potrzeba na 20 kg mąki?

Pokaż rozwiązanie
Wprost proporcjonalnie. Proporcja: 15/12 = x/20. x = 15 · 20 ÷ 12 = 300 ÷ 12 = 25 kg. Albo przez jedynkę: 1 kg mąki to 15/12 = 1,25 kg pszenicy; 20 · 1,25 = 25.

Zadanie 2. Do skoszenia łąki 5 kosiarek potrzebuje 6 godzin. Po 2 godzinach pracy zepsuła się jedna kosiarka. Ile godzin zajmie dokończenie pracy?

Pokaż rozwiązanie
Całość: 5 · 6 = 30 „kosiarko-godzin”. W ciągu 2 godzin wykonano 5 · 2 = 10, zostało 30 − 10 = 20. Teraz pracują 4 kosiarki: 20 ÷ 4 = 5 godzin. Razem praca potrwa 2 + 5 = 7 godzin.

Zadanie 3. Mapa ma skalę 1 : 50 000. Odległość na mapie to 7 cm. Jaka jest rzeczywista odległość w kilometrach?

Pokaż rozwiązanie
1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie, czyli 500 m. 7 · 500 m = 3500 m = 3,5 km. (Mapa to klasyczna proporcjonalność wprost.)

Wykres proporcjonalności

Wielkości wprost proporcjonalne dają na wykresie prostą przechodzącą przez początek układu (wzór y = kx, gdzie k to stały iloraz). Odwrotnie proporcjonalne dają krzywą zwaną hiperbolą (wzór y = k/x) – jej gałęzie zbliżają się do osi, ale nigdy ich nie dotykają.

x 1 2 3 4 6
y = 12/x 12 6 4 3 2

Zauważ: iloczyn x · y w każdej kolumnie to 12. To właśnie odwrotna proporcjonalność. Sprawdzaj to w zadaniach – jeśli iloczyn jest stały, masz odwrotną proporcjonalność; jeśli stały jest iloraz – wprost.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.