Prosta przez dwa punkty: wzór i współliniowość

Jak z dwóch punktów policzyć współczynnik kierunkowy i wzór y = ax + b, dwiema metodami, oraz jak sprawdzić, czy trzy punkty leżą na jednej prostej.

Matematyka na wypasieKlasa 8 + liceum

Weź linijkę i dwa punkty na kartce. Możesz przez nie poprowadzić dokładnie jedną prostą: nie dwie, nie żadną. Dlatego dwa punkty w zupełności wystarczą, żeby zapisać wzór prostej. W tym poradniku nauczysz się to robić bez zgadywania.

Wzór prostej

Prosta, która nie jest pionowa, ma wzór y = ax + b. Liczba a to współczynnik kierunkowy (nachylenie), a b to wyraz wolny, czyli miejsce, w którym prosta przecina oś y. Gdy znasz dwa punkty, musisz znaleźć dwie niewiadome: a oraz b.

Krok 1: współczynnik kierunkowy

Współczynnik a mówi, o ile zmienia się y, gdy x rośnie o 1. Dla punktów (x₁, y₁) i (x₂, y₂) liczymy go ze wzoru:

Wzóra = (y₂ − y₁) ÷ (x₂ − x₁). Różnicę y dzielimy przez różnicę x, w tej samej kolejności.

Jeśli a jest dodatnie, prosta rośnie (idzie w górę w prawo). Jeśli ujemne, maleje. Gdy a = 0, prosta jest pozioma.

Krok 2: wyraz wolny

Znamy już a. Wybieramy dowolny z dwóch punktów, wstawiamy jego współrzędne do wzoru y = ax + b i wyznaczamy b: b = y − a·x.

Zawsze sprawdźWstaw do gotowego wzoru drugi punkt, którego nie używałeś do liczenia b. Jeśli wynik się zgadza, wzór jest dobry.

Druga metoda: układ równań

Możesz też wstawić oba punkty do y = ax + b i rozwiązać układ. Dla A(1, 3) i B(4, 9): 3 = a + b oraz 9 = 4a + b. Odejmujemy pierwsze równanie od drugiego: 6 = 3a, więc a = 2, a stąd b = 3 − 2 = 1. Wynik jest taki sam, y = 2x + 1. Ta metoda przydaje się, gdy nie pamiętasz wzoru na a.

Gdy x jest taki sam

Jeśli oba punkty mają ten sam x, np. (3, 1) i (3, 7), prosta jest pionowa. Ma wzór x = 3, a wzoru y = ax + b dla niej nie ma (dzielilibyśmy przez zero). Taka prosta nie jest wykresem funkcji, bo jednemu argumentowi odpowiada wiele wartości.

Czy trzy punkty leżą na jednej prostej?

Takie punkty nazywamy współliniowymi. Sprawdzamy je w trzech krokach: liczymy wzór prostej przez dwa punkty, wstawiamy x trzeciego punktu i porównujemy wynik z jego y.

PrzykładPunkty A(0, 1), B(2, 5) i C(5, 11). Prosta przez A i B: a = (5 − 1) ÷ 2 = 2, b = 1, więc y = 2x + 1. Dla x = 5 dostajemy 11, a C ma y = 11. Leżą na jednej prostej. Dla D(4, 10) mielibyśmy y = 9, a nie 10, więc D nie leży na tej prostej.

Szukanie brakującej współrzędnej

Zadania często mówią: „punkty A, B i C(6, k) leżą na jednej prostej, znajdź k”. Wyznacz wzór prostej przez A i B, a potem podstaw x = 6 i oblicz y. To właśnie jest szukane k.

Co można policzyć, gdy znasz wzór

Z wzoru y = 2x + 1 odczytasz od razu, że prosta przecina oś y w punkcie (0, 1). Miejsce zerowe znajdziesz, przyrównując y do zera: 0 = 2x + 1, więc x = −1/2. Możesz też obliczyć y dla dowolnego x, np. dla x = 10 dostajemy y = 21. W ten sposób z dwóch punktów dostajesz całą prostą, a więc nieskończenie wiele nowych punktów.

Gdy y jest takie samo w obu punktach, np. (1, 4) i (6, 4), licznik wzoru na a wynosi 0, więc a = 0. Prosta jest pozioma i ma wzór y = 4.

Najczęstsze błędy

  • Mieszanie kolejności: licznik (y₂ − y₁) i mianownik (x₂ − x₁) muszą być liczone w tej samej kolejności punktów.
  • Gubienie znaków przy liczbach ujemnych: wstawiaj je w nawiasie.
  • Odjęcie od siebie y i x, zamiast dwóch różnic.
  • Zapominanie o sprawdzeniu wzoru na drugim punkcie.

Sprawdź siebie

1. Znajdź wzór prostej przez punkty (−1, −5) i (3, 7).

Pokaż rozwiązanie
a = (7 − (−5)) ÷ (3 − (−1)) = 12 ÷ 4 = 3. b = 7 − 3 · 3 = −2. Wzór: y = 3x − 2. Sprawdzenie dla (−1, −5): 3 · (−1) − 2 = −5.

2. Prosta przechodzi przez (2, 6) i (5, 0). Podaj jej wzór.

Pokaż rozwiązanie
a = (0 − 6) ÷ (5 − 2) = −2. b = 6 − (−2) · 2 = 10. Wzór: y = −2x + 10.

3. Czy punkty A(1, 2), B(3, 8) i C(5, 14) leżą na jednej prostej?

Pokaż rozwiązanie
Prosta przez A i B: a = 6 ÷ 2 = 3, b = 2 − 3 = −1, więc y = 3x − 1. Dla x = 5: y = 14, co zgadza się z punktem C. Tak, leżą na jednej prostej.

4. Przez punkty (0, 4) i (0, 9) poprowadzono prostą. Czy ma wzór y = ax + b?

Pokaż rozwiązanie
Oba punkty mają x = 0, więc prosta jest pionowa (x = 0). Nie ma wzoru y = ax + b i nie jest wykresem funkcji.

Zapamiętaj

  • a = (y₂ − y₁) ÷ (x₂ − x₁), a potem b = y − a·x.
  • Wzór sprawdzaj drugim punktem.
  • Trzy punkty są współliniowe, gdy trzeci spełnia wzór prostej przez dwa pierwsze.

Poćwicz w grze Prosta przez dwa punkty.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.