Geometria zaczyna się od kilku bardzo prostych pojęć: punktu, prostej, półprostej i odcinka. Z nich zbudowane są wszystkie figury, od kwadratu po sześciokąt. Poznajmy je po kolei, bo jeśli dobrze je rozumiesz, kolejne tematy (kąty, trójkąty, wielokąty) staną się łatwiejsze.
Punkt, prosta, półprosta, odcinek
Punkt oznaczamy kropką i wielką literą, na przykład A. Nie ma długości ani szerokości. Przez dwa różne punkty A i B przechodzi dokładnie jedna prosta. Prostą rysujemy linijką, ale pamiętamy, że ciągnie się w obie strony bez końca, dlatego nie da się jej zmierzyć. Oznaczamy ją małą literą, na przykład k, albo zapisem AB.
- Prosta – nie ma początku ani końca.
- Półprosta – ma jeden początek (punkt) i ciągnie się w jedną stronę bez końca. Półprostą AB zaczynamy w A i prowadzimy przez B.
- Odcinek – ma dwa końce, a więc skończoną długość, którą możemy zmierzyć linijką. Długość odcinka AB zapisujemy |AB|.
Proste równoległe i prostopadłe
Dwie proste na płaszczyźnie mogą ułożyć się na trzy sposoby. Mogą się przecinać w jednym punkcie, być równoległe (nigdy się nie spotykają, wszędzie są w tej samej odległości) albo pokrywać się (to jedna i ta sama prosta). Jeśli przecinają się pod kątem prostym, mówimy, że są prostopadłe. Zapis: k ∥ l (równoległe), k ⊥ l (prostopadłe).
Przykład z życia: szyny kolejowe są równoległe, a skrzyżowanie dwóch ulic pod kątem prostym daje proste prostopadłe. Linie w zeszycie są równoległe, a kratki tworzą proste prostopadłe.
Jak narysować proste równoległe i prostopadłe?
Do prostopadłej wystarczy ekierka: przyłóż jeden bok kąta prostego do prostej i narysuj wzdłuż drugiego. Do równoległej użyj dwóch ekierek lub linijki z ekierką: przesuwaj ekierkę wzdłuż linijki, a po każdym przesunięciu rysuj kreskę. Tak powstaną dwie proste oddalone od siebie o tyle, ile przesunąłeś ekierkę.
Łamana
Łamana to kilka odcinków połączonych końcami, jak linie na wykresie temperatury. Jeśli koniec ostatniego odcinka jest w tym samym punkcie co początek pierwszego, to łamana jest zamknięta. Trójkąt i prostokąt to łamane zamknięte. Gdy końce się nie spotykają, mówimy o łamanej otwartej.
Długość łamanej to suma długości jej odcinków. Łamana o odcinkach 3 cm, 5 cm i 2 cm ma długość 10 cm. W łamanej zamkniętej suma długości boków jest właśnie obwodem figury.
Zadania
1. Ile punktów wspólnych mają dwie różne proste równoległe? A ile dwie różne proste, które się przecinają?
Pokaż rozwiązanie
2. Łamana zamknięta ma boki 4 cm, 6 cm, 5 cm i 7 cm. Podaj jej długość i nazwij figurę.
Pokaż rozwiązanie
3. Czy można zmierzyć długość półprostej? Uzasadnij.
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Pisanie, że prosta ma długość.
- Mylenie równoległych z prostopadłymi.
- Zapominanie, że w łamanej zamkniętej koniec łączy się z początkiem.
Zapamiętaj
- Prosta – bez końców, półprosta – jeden początek, odcinek – dwa końce.
- Równoległe nigdy się nie przecinają, prostopadłe tworzą kąt 90°.
- Długość łamanej to suma długości odcinków.
Ćwiczenie online
Proste, półproste i odcinki to podstawowe pojęcia geometrii, które często się mylą. Ćwiczenie poniżej podaje zdania prawda-fałsz, przechodzi do prostych równoległych i łamanych, a na końcu do trudniejszych pytań. Uczysz się precyzyjnych słów geometrii.
Oznaczenia i zapis
Odcinek zapisujemy dwiema literami: AB lub BA to ten sam odcinek. Półprosta AB zaczyna się w A i idzie przez B, więc półproste AB i BA są różne – biegną w przeciwne strony. Prostą nazywamy tak samo, ale oznaczamy też małą literą, na przykład k. Warto pilnować tych zapisów już w czwartej klasie, bo potem ułatwiają one czytanie twierdzeń.
Punkt na prostej i poza prostą
Punkt może leżeć na prostej albo poza nią. Jeśli leży na prostej, dzieli ją na dwie półproste. Punkt, który leży na odcinku między jego końcami, dzieli go na dwa krótsze odcinki, a suma ich długości jest równa długości całego odcinka. Zasada ta pozwala rozwiązywać zadania typu: odcinek AB ma 20 cm, punkt C leży na nim, |AC| = 7 cm, ile wynosi |CB|? Odpowiedź: 13 cm.
Komentarze