Przekątna kwadratu łączy dwa przeciwległe wierzchołki. W kwadracie o boku a ma długość a√2. Ten wzór zna prawie każdy maturzysta, a wynika wprost z twierdzenia Pitagorasa. Jeśli go rozumiesz, nie będziesz musiał go pamiętać na pamięć.
Przekątna kwadratu
Przekątna dzieli kwadrat na dwa jednakowe trójkąty prostokątne równoramienne. Ich przyprostokątne to boki kwadratu (po a), a przeciwprostokątna to przekątna d. Z twierdzenia Pitagorasa: d² = a² + a² = 2a², więc d = a√2.
Trójkąt prostokątny równoramienny
Połowa kwadratu to trójkąt o kątach 45°, 45° i 90°. W takim trójkącie przyprostokątne są równe, a przeciwprostokątna jest √2 razy dłuższa od nich. Znając jeden bok, znasz pozostałe: przyprostokątna a, przeciwprostokątna a√2; albo gdy znasz przeciwprostokątną c, każda przyprostokątna to c/√2 = c√2/2.
Ta zależność powtarza się wszędzie: w przekątnej kostki, w kracie, w sieci pikseli i w wielu zadaniach maturalnych. Wystarczy zauważyć w figurze kąt 45° albo trójkąt równoramienny prostokątny.
Zadanie w drugą stronę
Jeśli znasz przekątną d, to pole kwadratu P = d²/2, a bok a = d√2/2. Jeśli przekątna wynosi k√2, to bok to po prostu k. W zadaniach z pierwiastkami warto od razu sprawdzić, czy liczba pod pierwiastkiem jest „2” – wtedy mamy kwadrat albo trójkąt 45°.
Przekątna prostokąta i sześcianu
Dla prostokąta o bokach a i b przekątna to √(a² + b²). Dla sześcianu o krawędzi a przekątna ściany to a√2, a przekątna sześcianu a√3. Ten ostatni wzór przydaje się w klasie 8 przy bryłach.
Zadania
1. Oblicz przekątną kwadratu o boku 7.
Pokaż rozwiązanie
2. Przekątna kwadratu ma długość 12. Oblicz pole kwadratu.
Pokaż rozwiązanie
3. Trójkąt prostokątny równoramienny ma przeciwprostokątną 8. Ile wynosi jego pole?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Napisanie d = 2a zamiast d = a√2.
- Mnożenie przez √2 w złą stronę przy obliczaniu boku z przekątnej.
- Zapomnienie, że pole z przekątnej to d²/2.
Zapamiętaj
- d = a√2, a = d/√2, P = d²/2.
- Trójkąt o kątach 45°, 45°, 90° ma boki a, a, a√2.
- Wzór wynika z twierdzenia Pitagorasa.
Dlaczego √2 jest ważne?
Liczba √2 ≈ 1,41421 była pierwszą znaną liczbą niewymierną: nie da się jej zapisać jako ułamka zwykłego ani skończonego rozwinięcia dziesiętnego. Starożytni Grecy odkryli ją, mierząc przekątną kwadratu o boku 1. Do dziś jest symbolem tego, że geometria przynosi liczby, których nie widać w zwykłych rachunkach.
Jak szybko oszacować przekątną?
Przekątna kwadratu to około 1,4 boku. Dla boku 10 cm przekątna to około 14 cm, dla 50 m – około 70 m. Na boisku kwadratowym 50 m × 50 m przekątna ma około 70 m. Szacowanie pozwala sprawdzić, czy wynik dokładnego rachunku ma sens.
Wyłączanie niewymierności z mianownika
Zapis 10/√2 nie jest wygodny. Mnożymy licznik i mianownik przez √2: 10√2/2 = 5√2. To standardowy sposób, by nie zostawiać pierwiastka w mianowniku. Ćwiczenie tego przekształcenia jest przydatne nie tylko w tym temacie, ale w całej algebrze.
Przekątna w praktyce
Stolarz sprawdza, czy ramka jest prostokątem, mierząc przekątne: jeśli są równe, kąty są proste. Murarz używa trójkąta 3–4–5, a kafelkarz układa płytki „po przekątnej”, co zwiększa liczbę przycinanych kawałków. Wzór d = a√2 pozwala przewidzieć, ile materiału potrzeba.
4. Kwadratowa płytka ma bok 30 cm. Jaką długość ma jej przekątna?
Pokaż rozwiązanie
Ćwiczenie z kartką
Wytnij kwadrat o boku 10 cm, złóż go po przekątnej i zmierz długość zgięcia. Powinno wyjść około 14 cm, czyli 10√2 ≈ 14,1. Dzięki temu zobaczysz, że przekątna jest dłuższa od boku, ale krótsza niż dwa boki, czyli wynik mieści się między 10 a 20 cm.
Szybka ściąga
Bok 1 daje przekątną √2, bok 2 daje 2√2, bok 3 daje 3√2, a bok 5 daje 5√2. Pole kwadratu o przekątnej d to d²/2, więc przy przekątnej 10 pole wynosi 50. Zapamiętaj, że przekątna i bok rosną proporcjonalnie, a pole rośnie z kwadratem.
Komentarze