Przekątna prostokąta to odcinek łączący dwa przeciwległe wierzchołki. To zarazem najdłuższy odcinek, jaki da się narysować w tym prostokącie. Dlatego przekątna mówi, czy sztywny długi przedmiot zmieści się płasko na blacie, a nawet w pudełku, oraz jak duży jest ekran telewizora.
Skąd się bierze wzór
Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne. W każdym z nich boki prostokąta a i b są przyprostokątnymi, a przekątna d jest przeciwprostokątną. Z twierdzenia Pitagorasa:
d² = a² + b², czyli d = √(a² + b²)
Ładne liczby: trójki pitagorejskie
Gdy boki prostokąta tworzą z przekątną trójkę pitagorejską, wynik jest liczbą całkowitą. Warto znać kilka takich zestawów i ich wielokrotności:
| Boki | Przekątna | Wielokrotności |
|---|---|---|
| 3 i 4 | 5 | 6, 8 → 10; 9, 12 → 15; 12, 16 → 20 |
| 5 i 12 | 13 | 10, 24 → 26 |
| 8 i 15 | 17 | 16, 30 → 34 |
| 7 i 24 | 25 | – |
| 20 i 21 | 29 | – |
Jeśli widzisz boki 9 i 12, rozpoznaj trójkę 3-4-5 pomnożoną przez 3 i od razu odpowiedz: 15.
Brakujący bok
Gdy znasz przekątną i jeden bok, przekształcasz wzór: b² = d² − a². Przekątna 17 cm i bok 8 cm dają b² = 289 − 64 = 225, więc b = 15 cm. Teraz łatwo policzyć pole: 8 · 15 = 120 cm² oraz obwód: 2 · (8 + 15) = 46 cm.
Gdy pierwiastek nie jest całkowity
Dla boków 3 i 5 mamy d² = 9 + 25 = 34. Liczba 34 nie jest kwadratem liczby całkowitej, więc d = √34. Możesz zostawić taki zapis, a jeśli trzeba, oszacować: 5² = 25, a 6² = 36, więc √34 leży między 5 a 6, bliżej 6 (około 5,83). Czasem pierwiastek da się uprościć: dla boków 2 i 4 mamy d² = 20, czyli d = √20 = √4 · √5 = 2√5.
Szczególny przypadek: kwadrat
W kwadracie o boku a oba boki są równe, więc d² = a² + a² = 2a², a stąd d = a√2. Kwadrat o boku 5 cm ma przekątną 5√2 cm, czyli około 7,07 cm.
Własności przekątnych prostokąta
- Obie przekątne mają tę samą długość.
- Przecinają się w połowie: punkt przecięcia dzieli każdą na dwa równe odcinki.
- Każda dzieli prostokąt na dwa przystające trójkąty, każdy ma połowę pola prostokąta.
Ekran telewizora
Rozmiar telewizora podaje się właśnie jako długość przekątnej ekranu, zwykle w calach (1 cal to 2,54 cm). Telewizor o przekątnej 40 cali ma więc około 101,6 cm przekątnej. Gdy znasz proporcje boków, na przykład 16 : 9, możesz z tej przekątnej obliczyć szerokość i wysokość, korzystając z tego samego twierdzenia.
Jak sprawdzić wynik
Po obliczeniu przekątnej zrób szybką kontrolę. Przekątna musi być większa od dłuższego boku, a mniejsza od sumy obu boków. Dla boków 6 i 8 wynik 10 mieści się między 8 a 14, więc jest możliwy. Jeśli wyszło 14 albo 7, to znak, że gdzieś jest pomyłka. Możesz też podnieść wynik do kwadratu: 10² = 100 i porównać z 6² + 8² = 100.
Najczęstsze błędy
- Dodanie boków zamiast ich kwadratów: dla 6 i 8 daje to 14, a nie 10.
- Zapomnienie o pierwiastku: zostaje d² = 100 zamiast d = 10.
- Odejmowanie zamiast dodawania przy szukaniu przekątnej (odejmuje się dopiero przy szukaniu boku).
- Pomylenie przekątnej z bokiem przy wyborze, co jest przeciwprostokątną.
Sprawdź siebie
1. Oblicz przekątną prostokąta o bokach 9 cm i 12 cm.
Pokaż rozwiązanie
2. Przekątna prostokąta ma 26 cm, a jeden bok 10 cm. Oblicz drugi bok i pole.
Pokaż rozwiązanie
3. Ile wynosi przekątna prostokąta o bokach 2 cm i 6 cm?
Pokaż rozwiązanie
4. Czy deska o długości 1,3 m zmieści się płasko na blacie 1 m na 1 m?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- d = √(a² + b²), a w kwadracie d = a√2.
- Brakujący bok: b² = d² − a².
- Przekątna jest najdłuższym odcinkiem w prostokącie i dzieli go na dwa trójkąty o połowie pola.
Poćwicz w grze Przekątna prostokąta.
Komentarze