Przekątna prostokąta: wzór i zadania

Jak obliczyć długość przekątnej prostokąta z twierdzenia Pitagorasa, jak znaleźć brakujący bok i pole oraz jak sprawdzić, czy przedmiot zmieści się na blacie lub w ramce.

GeometriaKlasy 7–8

Przekątna prostokąta to odcinek łączący dwa przeciwległe wierzchołki. To zarazem najdłuższy odcinek, jaki da się narysować w tym prostokącie. Dlatego przekątna mówi, czy sztywny długi przedmiot zmieści się płasko na blacie, a nawet w pudełku, oraz jak duży jest ekran telewizora.

Skąd się bierze wzór

Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne. W każdym z nich boki prostokąta a i b są przyprostokątnymi, a przekątna d jest przeciwprostokątną. Z twierdzenia Pitagorasa:

d² = a² + b², czyli d = √(a² + b²)

PamiętajNajpierw dodajemy kwadraty boków, dopiero potem wyciągamy pierwiastek. Wynik jest zawsze większy od każdego z boków, ale mniejszy od ich sumy: a + b.

Ładne liczby: trójki pitagorejskie

Gdy boki prostokąta tworzą z przekątną trójkę pitagorejską, wynik jest liczbą całkowitą. Warto znać kilka takich zestawów i ich wielokrotności:

Boki Przekątna Wielokrotności
3 i 4 5 6, 8 → 10; 9, 12 → 15; 12, 16 → 20
5 i 12 13 10, 24 → 26
8 i 15 17 16, 30 → 34
7 i 24 25 –
20 i 21 29 –

Jeśli widzisz boki 9 i 12, rozpoznaj trójkę 3-4-5 pomnożoną przez 3 i od razu odpowiedz: 15.

Brakujący bok

Gdy znasz przekątną i jeden bok, przekształcasz wzór: b² = d² − a². Przekątna 17 cm i bok 8 cm dają b² = 289 − 64 = 225, więc b = 15 cm. Teraz łatwo policzyć pole: 8 · 15 = 120 cm² oraz obwód: 2 · (8 + 15) = 46 cm.

Gdy pierwiastek nie jest całkowity

Dla boków 3 i 5 mamy d² = 9 + 25 = 34. Liczba 34 nie jest kwadratem liczby całkowitej, więc d = √34. Możesz zostawić taki zapis, a jeśli trzeba, oszacować: 5² = 25, a 6² = 36, więc √34 leży między 5 a 6, bliżej 6 (około 5,83). Czasem pierwiastek da się uprościć: dla boków 2 i 4 mamy d² = 20, czyli d = √20 = √4 · √5 = 2√5.

Szczególny przypadek: kwadrat

W kwadracie o boku a oba boki są równe, więc d² = a² + a² = 2a², a stąd d = a√2. Kwadrat o boku 5 cm ma przekątną 5√2 cm, czyli około 7,07 cm.

Własności przekątnych prostokąta

  • Obie przekątne mają tę samą długość.
  • Przecinają się w połowie: punkt przecięcia dzieli każdą na dwa równe odcinki.
  • Każda dzieli prostokąt na dwa przystające trójkąty, każdy ma połowę pola prostokąta.
Czy kij się zmieści?Blat ma wymiary 60 cm na 80 cm. Jego przekątna to 100 cm (trójka 3-4-5 razy 20). Kij o długości 95 cm można położyć płasko po przekątnej, ale kij 105 cm już nie.

Ekran telewizora

Rozmiar telewizora podaje się właśnie jako długość przekątnej ekranu, zwykle w calach (1 cal to 2,54 cm). Telewizor o przekątnej 40 cali ma więc około 101,6 cm przekątnej. Gdy znasz proporcje boków, na przykład 16 : 9, możesz z tej przekątnej obliczyć szerokość i wysokość, korzystając z tego samego twierdzenia.

Jak sprawdzić wynik

Po obliczeniu przekątnej zrób szybką kontrolę. Przekątna musi być większa od dłuższego boku, a mniejsza od sumy obu boków. Dla boków 6 i 8 wynik 10 mieści się między 8 a 14, więc jest możliwy. Jeśli wyszło 14 albo 7, to znak, że gdzieś jest pomyłka. Możesz też podnieść wynik do kwadratu: 10² = 100 i porównać z 6² + 8² = 100.

Najczęstsze błędy

  • Dodanie boków zamiast ich kwadratów: dla 6 i 8 daje to 14, a nie 10.
  • Zapomnienie o pierwiastku: zostaje d² = 100 zamiast d = 10.
  • Odejmowanie zamiast dodawania przy szukaniu przekątnej (odejmuje się dopiero przy szukaniu boku).
  • Pomylenie przekątnej z bokiem przy wyborze, co jest przeciwprostokątną.

Sprawdź siebie

1. Oblicz przekątną prostokąta o bokach 9 cm i 12 cm.

Pokaż rozwiązanie
81 + 144 = 225, √225 = 15 cm.

2. Przekątna prostokąta ma 26 cm, a jeden bok 10 cm. Oblicz drugi bok i pole.

Pokaż rozwiązanie
b² = 676 − 100 = 576, więc b = 24 cm. Pole = 10 · 24 = 240 cm².

3. Ile wynosi przekątna prostokąta o bokach 2 cm i 6 cm?

Pokaż rozwiązanie
d² = 4 + 36 = 40, d = √40 = √4 · √10 = 2√10 cm (około 6,32 cm).

4. Czy deska o długości 1,3 m zmieści się płasko na blacie 1 m na 1 m?

Pokaż rozwiązanie
Przekątna blatu to √2 m ≈ 1,41 m. Deska 1,3 m jest krótsza, więc zmieści się.

Zapamiętaj

  • d = √(a² + b²), a w kwadracie d = a√2.
  • Brakujący bok: b² = d² − a².
  • Przekątna jest najdłuższym odcinkiem w prostokącie i dzieli go na dwa trójkąty o połowie pola.

Poćwicz w grze Przekątna prostokąta.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.