Matematyka lubi precyzję. Zamiast „no chyba tak” chcemy wiedzieć: prawda albo fałsz. Rachunek zdań to zbiór prostych reguł, które pozwalają bezbłędnie ocenić nawet bardzo skomplikowane stwierdzenia. Zaczynamy od najprostszego pytania: co właściwie jest zdaniem?
Zdanie logiczne
Zdaniem logicznym nazywamy wypowiedź, o której można jednoznacznie powiedzieć, że jest prawdziwa albo fałszywa. Tę ocenę nazywamy wartością logiczną (1 oznacza prawdę, 0 fałsz).
- „7 + 5 = 12” – zdanie prawdziwe,
- „Liczba 15 jest parzysta” – zdanie fałszywe,
- „x + 3 = 10” – to nie jest zdanie logiczne, bo dopóki nie wiemy, ile wynosi x, nie da się ocenić prawdziwości (to funkcja zdaniowa),
- „Jaka piękna pogoda!” – nie jest zdaniem logicznym, bo nie da się tego sprawdzić.
Z funkcji zdaniowej robimy zdanie, wstawiając liczbę. Dla x = 7 dostajemy zdanie „7 + 3 = 10”, które jest prawdziwe.
Zaprzeczenie (negacja)
Zaprzeczenie zdania p oznaczamy ¬p. Jeśli p jest prawdziwe, to ¬p jest fałszywe, i na odwrót. Najczęstszy błąd to zaprzeczenie „na skróty”. Zaprzeczenie zdania „x > 3” nie brzmi „x < 3”, bo liczba 3 zostałaby pominięta. Poprawnie: x ≤ 3.
| Zdanie | Zaprzeczenie |
|---|---|
| x > 3 | x ≤ 3 |
| x ≥ 3 | x < 3 |
| x = 3 | x ≠ 3 |
| liczba jest parzysta | liczba jest nieparzysta |
Koniunkcja („i”) i alternatywa („lub”)
Dwa zdania można połączyć. Koniunkcja p ∧ q („p i q”) jest prawdziwa tylko wtedy, gdy oba zdania są prawdziwe. Alternatywa p ∨ q („p lub q”) jest prawdziwa, gdy przynajmniej jedno jest prawdziwe. W matematyce „lub” nie wyklucza, że prawdziwe są oba.
| p | q | p ∧ q (i) | p ∨ q (lub) |
|---|---|---|---|
| prawda | prawda | prawda | prawda |
| prawda | fałsz | fałsz | prawda |
| fałsz | prawda | fałsz | prawda |
| fałsz | fałsz | fałsz | fałsz |
Zaprzeczanie zdań złożonych: prawa De Morgana
Aby zaprzeczyć zdaniu z „i” albo „lub”, zaprzeczamy obie części i zamieniamy spójnik:
- ¬(p ∧ q) to (¬p) ∨ (¬q),
- ¬(p ∨ q) to (¬p) ∧ (¬q).
Zaprzeczanie zdań z „każdy” i „istnieje”
Zdanie „Każdy uczeń w klasie ma rower” zaprzeczamy tak: „W klasie jest uczeń, który nie ma roweru”. Nie wystarczy przecież jeden uczeń bez roweru, żeby zdanie przestało być prawdą. A zdanie „Nikt nie ma roweru” to coś znacznie mocniejszego, a nie jego zaprzeczenie.
| Zdanie | Zaprzeczenie |
|---|---|
| każdy… (dla każdego…) | istnieje taki, który nie… |
| istnieje taki, że… (jest przynajmniej jeden) | żaden nie… (nie ma takiego) |
Implikacja: „jeśli…, to…”
Zdanie „jeśli p, to q” (zapis p ⇒ q) jest fałszywe tylko w jednej sytuacji: gdy p jest prawdziwe, a q fałszywe. Zdanie „Jeśli liczba jest podzielna przez 4, to jest parzysta” jest prawdziwe. Dla liczby 6 założenie jest fałszywe (6 nie dzieli się przez 4), a mimo to implikacja nie zostaje obalona. Obalić ją mogłaby tylko liczba podzielna przez 4 i nieparzysta, a takiej nie ma.
Najczęstsze błędy
- Zaprzeczenie „x > 3” jako „x < 3” (gubimy liczbę 3).
- Zapominanie o zamianie „i” na „lub” przy zaprzeczaniu zdania złożonego.
- Uznanie, że „lub” oznacza „albo jedno, albo drugie, ale nie oba”.
- Zaprzeczenie „wszyscy” przez „nikt” zamiast „ktoś nie”.
Sprawdź siebie
1. Czy zdanie „7 + 5 = 13 lub 3² = 9” jest prawdziwe?
Pokaż rozwiązanie
2. Zaprzecz zdanie: „Liczba jest większa od 10”.
Pokaż rozwiązanie
3. Zaprzecz zdanie: „Wszyscy uczniowie napisali sprawdzian”.
Pokaż rozwiązanie
4. Zdanie p jest prawdziwe, a q fałszywe. Jaka jest wartość logiczna zdania (¬p) ∨ q?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Zdanie logiczne jest albo prawdziwe, albo fałszywe.
- „I” wymaga dwóch prawd, „lub” wystarczy jedna.
- Zaprzeczając zdaniu złożonemu, zaprzecz części i zamień „i” na „lub” (albo odwrotnie).
Poćwicz w grze Rachunek zdań.
Komentarze