Rachunek zdań: prawda, fałsz, „i”, „lub” i zaprzeczenie

Czym jest zdanie logiczne, jak działa koniunkcja i alternatywa, jak poprawnie zaprzeczyć zdaniu (także z „każdy” i „istnieje”) i jak nie pomylić się w prawach De Morgana.

Matematyka na wypasieKlasa 8 + liceum

Matematyka lubi precyzję. Zamiast „no chyba tak” chcemy wiedzieć: prawda albo fałsz. Rachunek zdań to zbiór prostych reguł, które pozwalają bezbłędnie ocenić nawet bardzo skomplikowane stwierdzenia. Zaczynamy od najprostszego pytania: co właściwie jest zdaniem?

Zdanie logiczne

Zdaniem logicznym nazywamy wypowiedź, o której można jednoznacznie powiedzieć, że jest prawdziwa albo fałszywa. Tę ocenę nazywamy wartością logiczną (1 oznacza prawdę, 0 fałsz).

  • „7 + 5 = 12” – zdanie prawdziwe,
  • „Liczba 15 jest parzysta” – zdanie fałszywe,
  • „x + 3 = 10” – to nie jest zdanie logiczne, bo dopóki nie wiemy, ile wynosi x, nie da się ocenić prawdziwości (to funkcja zdaniowa),
  • „Jaka piękna pogoda!” – nie jest zdaniem logicznym, bo nie da się tego sprawdzić.

Z funkcji zdaniowej robimy zdanie, wstawiając liczbę. Dla x = 7 dostajemy zdanie „7 + 3 = 10”, które jest prawdziwe.

Zaprzeczenie (negacja)

Zaprzeczenie zdania p oznaczamy ¬p. Jeśli p jest prawdziwe, to ¬p jest fałszywe, i na odwrót. Najczęstszy błąd to zaprzeczenie „na skróty”. Zaprzeczenie zdania „x > 3” nie brzmi „x < 3”, bo liczba 3 zostałaby pominięta. Poprawnie: x ≤ 3.

Zdanie Zaprzeczenie
x > 3 x ≤ 3
x ≥ 3 x < 3
x = 3 x ≠ 3
liczba jest parzysta liczba jest nieparzysta

Koniunkcja („i”) i alternatywa („lub”)

Dwa zdania można połączyć. Koniunkcja p ∧ q („p i q”) jest prawdziwa tylko wtedy, gdy oba zdania są prawdziwe. Alternatywa p ∨ q („p lub q”) jest prawdziwa, gdy przynajmniej jedno jest prawdziwe. W matematyce „lub” nie wyklucza, że prawdziwe są oba.

p q p ∧ q (i) p ∨ q (lub)
prawda prawda prawda prawda
prawda fałsz fałsz prawda
fałsz prawda fałsz prawda
fałsz fałsz fałsz fałsz
Jak zapamiętać?„I” jest wymagające: potrzebuje dwóch prawd. „Lub” jest łagodne: wystarczy jedna prawda.
PrzykładZdanie „12 jest parzysta lub 12 jest podzielna przez 5” jest prawdziwe, bo pierwsza część jest prawdziwa. Zdanie „12 jest parzysta i 12 jest podzielna przez 5” jest fałszywe, bo druga część jest fałszywa.

Zaprzeczanie zdań złożonych: prawa De Morgana

Aby zaprzeczyć zdaniu z „i” albo „lub”, zaprzeczamy obie części i zamieniamy spójnik:

  • ¬(p ∧ q) to (¬p) ∨ (¬q),
  • ¬(p ∨ q) to (¬p) ∧ (¬q).

Zaprzeczanie zdań z „każdy” i „istnieje”

Zdanie „Każdy uczeń w klasie ma rower” zaprzeczamy tak: „W klasie jest uczeń, który nie ma roweru”. Nie wystarczy przecież jeden uczeń bez roweru, żeby zdanie przestało być prawdą. A zdanie „Nikt nie ma roweru” to coś znacznie mocniejszego, a nie jego zaprzeczenie.

Zdanie Zaprzeczenie
każdy… (dla każdego…) istnieje taki, który nie…
istnieje taki, że… (jest przynajmniej jeden) żaden nie… (nie ma takiego)

Implikacja: „jeśli…, to…”

Zdanie „jeśli p, to q” (zapis p ⇒ q) jest fałszywe tylko w jednej sytuacji: gdy p jest prawdziwe, a q fałszywe. Zdanie „Jeśli liczba jest podzielna przez 4, to jest parzysta” jest prawdziwe. Dla liczby 6 założenie jest fałszywe (6 nie dzieli się przez 4), a mimo to implikacja nie zostaje obalona. Obalić ją mogłaby tylko liczba podzielna przez 4 i nieparzysta, a takiej nie ma.

Najczęstsze błędy

  • Zaprzeczenie „x > 3” jako „x < 3” (gubimy liczbę 3).
  • Zapominanie o zamianie „i” na „lub” przy zaprzeczaniu zdania złożonego.
  • Uznanie, że „lub” oznacza „albo jedno, albo drugie, ale nie oba”.
  • Zaprzeczenie „wszyscy” przez „nikt” zamiast „ktoś nie”.

Sprawdź siebie

1. Czy zdanie „7 + 5 = 13 lub 3² = 9” jest prawdziwe?

Pokaż rozwiązanie
Pierwsza część jest fałszywa, druga prawdziwa (3² = 9). Alternatywa jest prawdziwa, jeśli choć jedna część jest prawdziwa, więc zdanie jest prawdziwe.

2. Zaprzecz zdanie: „Liczba jest większa od 10”.

Pokaż rozwiązanie
Liczba jest mniejsza lub równa 10 (x ≤ 10).

3. Zaprzecz zdanie: „Wszyscy uczniowie napisali sprawdzian”.

Pokaż rozwiązanie
Jest uczeń, który nie napisał sprawdzianu.

4. Zdanie p jest prawdziwe, a q fałszywe. Jaka jest wartość logiczna zdania (¬p) ∨ q?

Pokaż rozwiązanie
¬p jest fałszywe, q jest fałszywe. Alternatywa dwóch fałszów to fałsz.

Zapamiętaj

  • Zdanie logiczne jest albo prawdziwe, albo fałszywe.
  • „I” wymaga dwóch prawd, „lub” wystarczy jedna.
  • Zaprzeczając zdaniu złożonemu, zaprzecz części i zamień „i” na „lub” (albo odwrotnie).

Poćwicz w grze Rachunek zdań.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.