Równanie kwadratowe i delta

Wzory na pierwiastki i dlaczego znak delty decyduje o liczbie rozwiązań.

Matematyka na wypasieLiceum

Równanie kwadratowe ma postać ax² + bx + c = 0, gdzie a ≠ 0. Aby je rozwiązać, obliczamy deltę:

Δ = b² − 4acJeśli Δ > 0: dwa pierwiastki x = (−b ± √Δ) ÷ (2a). Jeśli Δ = 0: jeden pierwiastek x = −b ÷ (2a). Jeśli Δ < 0: brak rozwiązań rzeczywistych.
x² − 5x + 6 = 0a = 1, b = −5, c = 6. Δ = 25 − 24 = 1. x = (5 ± 1) ÷ 2, czyli x = 2 lub x = 3. Zauważ: x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3).
x² + 4 = 0Δ = 0 − 16 = −16 < 0 – brak rozwiązań rzeczywistych (kwadrat liczby nie może być ujemny).

Skróty

  • Gdy b = 0: x² = liczba nieujemna → x = ±√liczba.
  • Gdy c = 0: wyciągnij x przed nawias: x(x − 3) = 0 → x = 0 lub x = 3.
  • Wzory Viète’a: x₁ + x₂ = −b/a i x₁ · x₂ = c/a.

Postać ogólna

Równanie kwadratowe ma postać ax² + bx + c = 0, gdzie a ≠ 0. Przykłady: x² − 5x + 6 = 0 (a = 1, b = −5, c = 6) oraz 2x² + 3x − 2 = 0 (a = 2, b = 3, c = −2).

Algorytm z deltą – cztery kroki

  1. Zapisz równanie w postaci ogólnej i odczytaj a, b, c (z ich znakami!).
  2. Oblicz Δ = b² − 4ac.
  3. Sprawdź znak delty: Δ > 0 – dwa rozwiązania, Δ = 0 – jedno, Δ < 0 – brak.
  4. Policz: x₁ = (−b − √Δ)/(2a), x₂ = (−b + √Δ)/(2a).
x² − 5x + 6 = 0a = 1, b = −5, c = 6. Δ = 25 − 24 = 1, √Δ = 1. x₁ = (5 − 1)/2 = 2, x₂ = (5 + 1)/2 = 3. Sprawdzenie: 4 − 10 + 6 = 0 ✔.
2x² + 3x − 2 = 0Δ = 9 + 16 = 25, √Δ = 5. x₁ = (−3 − 5)/4 = −2, x₂ = (−3 + 5)/4 = ½.
x² − 6x + 9 = 0Δ = 36 − 36 = 0. Jedno rozwiązanie: x = 6/2 = 3 (bo to (x − 3)² = 0).
x² + x + 5 = 0Δ = 1 − 20 = −19 < 0. Brak rozwiązań rzeczywistych.

Skróty bez delty

Typ Przykład Sposób
brak c: ax² + bx = 0 x² − 4x = 0 x(x − 4) = 0 → x = 0 lub 4
brak b: ax² + c = 0 x² − 25 = 0 x² = 25 → x = ±5
a = 1 i ładne liczby x² − 7x + 12 = 0 suma 7, iloczyn 12 → 3 i 4

Zadania tekstowe

ProstokątJeden bok jest o 3 cm dłuższy od drugiego, a pole to 40 cm². x(x + 3) = 40 → x² + 3x − 40 = 0. Δ = 9 + 160 = 169, √Δ = 13. x = (−3 + 13)/2 = 5 (druga wartość −8 odpada – długość nie może być ujemna). Boki: 5 i 8 cm.

Typowe błędy

  • Złe znaki przy b i c (np. b = −5, ale wzór −b = 5).
  • Błąd w obliczeniu 4ac, zwłaszcza gdy c ujemne (wtedy −4ac jest dodatnie).
  • Dzielenie tylko przez 2 zamiast przez 2a.
  • Pomijanie sprawdzenia, czy rozwiązanie spełnia warunki zadania.

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Rozwiąż x² + 2x − 15 = 0.

Pokaż rozwiązanie
Δ = 4 + 60 = 64, √Δ = 8. x₁ = (−2 − 8)/2 = −5, x₂ = (−2 + 8)/2 = 3. x = −5 lub x = 3.

Zadanie 2. Ile rozwiązań ma 3x² − 2x + 1 = 0?

Pokaż rozwiązanie
Δ = 4 − 12 = −8 < 0. Brak rozwiązań.

Zadanie 3. Rozwiąż 4x² − 36 = 0.

Pokaż rozwiązanie
4x² = 36, x² = 9, x = 3 lub x = −3.

Skąd bierze się wzór z deltą?

Z uzupełniania do pełnego kwadratu. Weźmy ax² + bx + c = 0. Dzielimy przez a: x² + (b/a)x + c/a = 0. Zapisujemy (x + b/(2a))² = b²/(4a²) − c/a = (b² − 4ac)/(4a²). Stąd x + b/(2a) = ±√Δ/(2a), a więc x = (−b ± √Δ)/(2a). Delta rozstrzyga, czy po prawej stronie jest liczba dodatnia (dwa pierwiastki), zero (jeden) czy ujemna (brak).

Zadanie z życia – krok po kroku

OgrodzenieMasz 40 m siatki i chcesz ogrodzić prostokąt o polu 96 m². Boki x i 20 − x (bo obwód 40 → suma boków 20). x(20 − x) = 96 → x² − 20x + 96 = 0. Δ = 400 − 384 = 16, √Δ = 4. x = (20 ± 4)/2 → 12 lub 8. Działka 8 × 12 m.

Zapamiętaj

  • Δ = b² − 4ac decyduje o liczbie rozwiązań.
  • Wzory Viète’a: x₁ + x₂ = −b/a, x₁ · x₂ = c/a.
  • Przy zadaniach tekstowych odrzuć rozwiązania niemożliwe (ujemne długości).

Typowe błędy – uważaj!

  • Zły znak w −b: dla b = −5 mamy −b = 5.
  • Pominięcie nawiasu przy podstawianiu: b² to (−5)² = 25, nie −25.
  • Dzielenie tylko jednego składnika przez 2a.

Zadanie dodatkowe

Rozwiąż x² − 5x + 6 = 0 oraz 2x² + 3x − 2 = 0.

Pokaż rozwiązanie
Pierwsze: Δ = 25 − 24 = 1, x = (5 ± 1)/2 → 3 lub 2. Drugie: Δ = 9 + 16 = 25, x = (−3 ± 5)/4 → 1/2 lub −2.

Plan działania w trzech krokach

Zanim zaczniesz liczyć deltę, rozejrzyj się za prostszą drogą: wyłączeniem x lub wzorem skróconego mnożenia.

  1. Sprowadź równanie do postaci ax² + bx + c = 0.
  2. Oblicz deltę i sprawdź jej znak.
  3. Podstaw do wzoru i sprawdź rozwiązania.

Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę

Rozwiąż x² − 9x = 0 oraz x² − 6x + 9 = 0.

Pokaż rozwiązanie
x(x − 9) = 0 → x = 0 lub 9. Drugie: (x − 3)² = 0 → x = 3 (Δ = 0, jeden pierwiastek podwójny).

Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.