Wokół nas jest mnóstwo brył: pudełko to prostopadłościan, piłka to kula, puszka to walec, a rożek lodowy to stożek. W matematyce bryły dzielimy na dwie grupy: wielościany (mają same ściany płaskie) oraz bryły obrotowe (z powierzchnią zakrzywioną). Zobaczmy, po czym je rozpoznać.
Elementy bryły
- ściana – płaska część powierzchni (np. kwadrat sześcianu);
- krawędź – odcinek, w którym spotykają się dwie ściany;
- wierzchołek – punkt, w którym spotykają się co najmniej trzy krawędzie.
Graniastosłupy
Graniastosłup ma dwie jednakowe, równoległe podstawy (wielokąty) i prostokątne ściany boczne. Nazywamy go od kształtu podstawy: trójkątny, czworokątny, pięciokątny… Szczególnie ważne są: prostopadłościan (podstawa prostokątna) i sześcian (wszystkie ściany to kwadraty). Graniastosłup, którego podstawa ma n boków, ma n + 2 ścian, 3n krawędzi i 2n wierzchołków.
Ostrosłupy
Ostrosłup ma jedną podstawę (wielokąt) i trójkątne ściany boczne, które spotykają się w jednym wierzchołku, zwanym wierzchołkiem ostrosłupa. Ostrosłup o podstawie n-kąta ma n + 1 ścian, 2n krawędzi i n + 1 wierzchołków. Najbardziej znany ostrosłup, piramida egipska, ma podstawę kwadratową: 5 ścian, 8 krawędzi, 5 wierzchołków.
Bryły obrotowe
Walec ma dwie okrągłe podstawy i powierzchnię boczną zakrzywioną, np. puszka. Stożek ma jedną okrągłą podstawę i wierzchołek, np. rożek. Kula nie ma żadnej płaskiej ściany: wszystkie jej punkty leżą w tej samej odległości od środka. Powstają przez obrót figury płaskiej: prostokąta (walec), trójkąta prostokątnego (stożek) albo półkola (kula).
Siatka bryły
Siatka to rozłożona na płaszczyznę powierzchnia bryły. Siatka sześcianu składa się z sześciu kwadratów (są 11 różnych siatek!), siatka prostopadłościanu – z sześciu prostokątów, siatka graniastosłupa trójkątnego – z dwóch trójkątów i trzech prostokątów. Z siatki da się złożyć bryłę, a z bryły rozłożyć siatkę. Pole powierzchni bryły to suma pól wszystkich elementów siatki.
Wzór Eulera
Dla każdego wielościanu wypukłego zachodzi zależność: wierzchołki − krawędzie + ściany = 2. Dla sześcianu: 8 − 12 + 6 = 2, dla piramidy: 5 − 8 + 5 = 2. To ciekawy sposób sprawdzenia, czy policzyłeś elementy poprawnie.
Zadania
1. Ile ścian, krawędzi i wierzchołków ma graniastosłup pięciokątny?
Pokaż rozwiązanie
2. Ostrosłup ma 10 krawędzi. Jaki wielokąt jest w jego podstawie?
Pokaż rozwiązanie
3. Z jakich figur składa się siatka stożka?
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Pomylenie graniastosłupa z ostrosłupem.
- Pominięcie podstaw przy liczeniu ścian.
- Uznanie walca za wielościan (ma ścianę zakrzywioną).
Zapamiętaj
- Graniastosłup n-kątny: n + 2 ścian, 3n krawędzi, 2n wierzchołków.
- Ostrosłup n-kątny: n + 1 ścian, 2n krawędzi, n + 1 wierzchołków.
- Walec, stożek i kula to bryły obrotowe.
Jak rozpoznawać bryły w zadaniach?
Najpierw sprawdź, czy bryła ma płaskie ściany. Jeśli tak, to wielościan. Potem zobacz, czy ma dwie jednakowe podstawy (graniastosłup) czy jedną podstawę i wierzchołek (ostrosłup). Jeśli powierzchnia jest zakrzywiona, spójrz, czy ma okrągłe podstawy (walec, stożek) czy jest cała okrągła (kula). Taka kolejność pytań pozwala rozpoznać każdą ze standardowych brył w kilka sekund.
Bryły w kuchni i w domu
Karton mleka to prostopadłościan, puszka to walec, rożek na lody to stożek, piłka to kula, namiot to graniastosłup trójkątny, a piramida w Egipcie to ostrosłup czworokątny. Przy zakupach warto zwrócić uwagę, że w opakowaniach dominuje prostopadłościan, bo łatwo je układać obok siebie.
Gra w skojarzenia
Zagraj z rodzicami w prostą grę: jedna osoba wymienia przedmiot (puszka, kostka cukru, piłka), a druga podaje nazwę bryły i liczy jej ściany. Kto popełni błąd, traci punkt. Powtarzaj, aż nazwy brył i liczba ścian będą oczywiste.
Komentarze