Średnia arytmetyczna mówi, „gdzie jest środek” danych, ale nie powie, czy dane są blisko siebie, czy rozrzucone. Dwie grupy po pięć osób mogą mieć średnio 160 cm wzrostu, a w jednej wszyscy będą mieć 158–162 cm, w drugiej od 140 do 180 cm. Do mierzenia rozrzutu służy odchylenie standardowe. Najpierw jednak poznajmy jeszcze jeden rodzaj średniej.
Średnia geometryczna
Średnia geometryczna dwóch liczb dodatnich a i b to √(a · b), a trzech liczb ∛(a · b · c). Ogólnie dla n liczb bierzemy pierwiastek n-tego stopnia z ich iloczynu. Przykład: średnia geometryczna liczb 4 i 9 to √36 = 6, a liczb 2, 6 i 18 to ∛216 = 6.
Średnia geometryczna jest nieco mniejsza od arytmetycznej (dla 4 i 9: 6 zamiast 6,5), a równa jej tylko wtedy, gdy wszystkie liczby są jednakowe.
Po co ona jest: tempo wzrostu
Używamy jej tam, gdzie wielkość się mnoży, a nie dodaje. Jeśli cena w jednym roku wzrosła 2 razy, a w następnym 8 razy, to łącznie wzrosła 16 razy. Średni roczny współczynnik wzrostu to √(2 · 8) = 4. Faktycznie 4 · 4 = 16. Gdybyśmy użyli średniej arytmetycznej (5), dostalibyśmy 5 · 5 = 25, czyli za dużo.
Odchylenie standardowe: krok po kroku
Idea jest taka: sprawdzamy, jak daleko średnio dane są od średniej. Same odchylenia dodawać nie można, bo dodatnie i ujemne się znoszą, więc najpierw podnosimy je do kwadratu.
- Krok 1: oblicz średnią arytmetyczną danych.
- Krok 2: dla każdej liczby oblicz odchylenie od średniej (liczba − średnia).
- Krok 3: podnieś każde odchylenie do kwadratu.
- Krok 4: policz średnią tych kwadratów. To jest wariancja.
- Krok 5: wyciągnij pierwiastek z wariancji. To jest odchylenie standardowe.
Drugi przykład: dla danych 4, 6, 8, 10, 12 średnia to 8, a odchylenia −4, −2, 0, 2, 4 mają kwadraty 16, 4, 0, 4, 16 o sumie 40. Wariancja wynosi 40 ÷ 5 = 8, a odchylenie standardowe √8 ≈ 2,83.
Jak zmienia się odchylenie po przekształceniach
- Dodanie tej samej liczby do wszystkich danych: odchylenie się nie zmienia (cały zbiór przesuwa się razem ze średnią).
- Pomnożenie wszystkich danych przez k (k > 0): odchylenie rośnie k razy.
Jeśli więc odchylenie wynosi 3, to po dodaniu do każdej liczby 10 nadal wynosi 3, a po pomnożeniu przez 4 wynosi 12.
Jak odczytywać wynik
Małe odchylenie oznacza, że dane skupiają się blisko średniej. Duże oznacza duży rozrzut. Dla dwóch klas o tej samej średniej ocen mniejsze odchylenie ma ta, w której oceny są bardziej wyrównane. Samo odchylenie nie wystarcza do oceny jakości, ale razem ze średnią daje obraz całości.
Pamiętaj też, że odchylenie standardowe ma tę samą jednostkę co dane (np. centymetry), a wariancja jednostkę podniesioną do kwadratu (centymetry kwadratowe). Dlatego do opisu rozrzutu wygodniej jest używać odchylenia.
Najczęstsze błędy
- Dodawanie odchyleń bez podnoszenia do kwadratu (suma zawsze wychodzi 0).
- Zapomnienie o pierwiastku na końcu: to wariancja, a nie odchylenie.
- Pomylenie średniej geometrycznej z arytmetyczną.
- Użycie średniej geometrycznej dla liczb ujemnych lub zera, co nie ma sensu.
Sprawdź siebie
1. Oblicz średnią geometryczną liczb 8 i 18.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz średnią geometryczną liczb 2, 6 i 18.
Pokaż rozwiązanie
3. Oblicz wariancję i odchylenie standardowe liczb 3 i 7.
Pokaż rozwiązanie
4. Odchylenie wynosi 5. Ile wyniesie po pomnożeniu wszystkich liczb przez 3, a ile po dodaniu do wszystkich liczby 10?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Średnia geometryczna: pierwiastek n-tego stopnia z iloczynu. Używamy jej przy mnożeniu (tempo wzrostu).
- Wariancja: średnia kwadratów odchyleń od średniej. Odchylenie: jej pierwiastek.
- Dodawanie do danych nie zmienia rozrzutu, mnożenie przez k zmienia go k razy.
Poćwicz w grze Średnia geometryczna i odchylenie standardowe.
Komentarze