Średnia, mediana i dominanta – trzy sposoby opisania danych

Kiedy użyć którego pojęcia? Przykład z oceną z matematyki i pensjami w małej firmie.

Dane i prawdopodobieństwoKlasy 7–8

Masz serię wyników i chcesz powiedzieć o nich „coś jednego”. Są trzy popularne sposoby.

Średnia arytmetyczna

Suma wszystkich wartości podzielona przez ich liczbę. Wyniki sprawdzianów: 4, 5, 3, 5, 4 → suma 21, liczba 5, średnia 4,2.

Mediana

Środkowa wartość po uporządkowaniu danych. 3, 4, 4, 5, 5 → mediana to 4. Gdy liczba danych jest parzysta, bierzemy średnią z dwóch środkowych.

Dominanta (moda)

Wartość, która występuje najczęściej. Tu: 4 i 5 występują po dwa razy (dominanty: 4 oraz 5).

Mała firmaZarobki 5 osób (w tys. zł): 4, 4, 5, 5, 42. Średnia: 12 tys., ale mediana to 5 tys. Jedna bardzo wysoka pensja „zawyża” średnią, a mediana lepiej opisuje typową osobę.
PułapkaŚrednia jest wrażliwa na wartości skrajne, mediana – nie. Dlatego w statystykach zarobków często podaje się medianę.

Trzy miary środka

Miara Jak liczymy? Dane: 2, 3, 3, 5, 12
średnia arytmetyczna suma ÷ liczba danych 25 ÷ 5 = 5
mediana środkowa po uporządkowaniu 3
dominanta najczęstsza wartość 3

Średnia – krok po kroku

  1. Dodaj wszystkie wartości.
  2. Policz, ile ich jest.
  3. Podziel sumę przez liczbę wartości.
Oceny: 4, 5, 3, 5, 4, 5Suma: 26. Liczba: 6. Średnia: 26 ÷ 6 ≈ 4,33.

Mediana – krok po kroku

  1. Uporządkuj dane od najmniejszej do największej.
  2. Nieparzysta liczba danych: weź środkową.
  3. Parzysta: weź średnią z dwóch środkowych.
Dane: 12, 7, 9, 15, 10, 8Po uporządkowaniu: 7, 8, 9, 10, 12, 15. Środkowe: 9 i 10. Mediana = (9 + 10) ÷ 2 = 9,5.

Dominanta

To wartość, która pojawia się najczęściej. Może być więcej niż jedna (dane dwumodalne) albo wcale (gdy każda wartość występuje raz). Dla rozmiarów butów w klasie: 36, 37, 37, 38, 37, 39 dominanta to 37.

Która miara jest najlepsza?

Zarobki w firmiePensje (w tys.): 4, 4, 4, 5, 5, 40 (szef). Średnia: 62 ÷ 6 ≈ 10,3 tys. – wysoka, bo szef zawyża. Mediana: (4 + 5)/2 = 4,5 tys. – lepiej oddaje „typową” pensję. Gdy są wartości odstające, mediana jest odporniejsza.

Brakująca liczba przy znanej średniej

Jak zdobyć średnią 4,5?Masz oceny 4, 5, 4, 5 i dojdzie jedna nowa. Aby średnia z pięciu ocen wynosiła 4,5: suma musi być 5 · 4,5 = 22,5 – niemożliwe w całkowitych ocenach; za to dla średniej 4,6: suma 23, obecne 18, brakuje 5. Zasada: brakująca wartość = średnia · n − suma obecnych.

Rozstęp

Rozstęp to różnica między największą a najmniejszą wartością: dla 2, 3, 3, 5, 12 wynosi 12 − 2 = 10. Pokazuje, jak bardzo dane są „rozrzucone”.

Typowe błędy

  • Liczenie mediany bez uporządkowania danych.
  • Dzielenie sumy przez liczbę różnych wartości zamiast przez wszystkie.
  • Pominięcie powtarzających się wartości w sumie.

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Wzrost pięciu osób (cm): 150, 158, 152, 160, 155. Oblicz średnią i medianę.

Pokaż rozwiązanie
Suma: 775, średnia 775 ÷ 5 = 155. Po uporządkowaniu: 150, 152, 155, 158, 160 – mediana 155.

Zadanie 2. Średnia czterech liczb to 12. Trzy z nich: 10, 14, 9. Jaka jest czwarta?

Pokaż rozwiązanie
Suma: 4 · 12 = 48. Trzy znane: 33. Czwarta: 15.

Zadanie 3. Dane: 4, 4, 6, 7, 7, 7, 9. Podaj dominantę i medianę.

Pokaż rozwiązanie
Dominanta: 7 (trzy razy). Mediana (7 danych, czwarta): 7.

Dlaczego średnia „wyrównuje”?

Średnia arytmetyczna to taka wartość, którą miałby każdy element, gdyby suma została rozdzielona po równo. Jeśli czterech przyjaciół ma 3, 5, 7 i 9 zł, a razem 24 zł, to po wyrównaniu każdy ma 6 zł. Zauważ: różnice od średniej (−3, −1, +1, +3) sumują się do zera – tak jest zawsze. Dlatego średnia jest punktem „równowagi” danych – jak środek ciężkości na huśtawce.

Zadanie z życia – krok po kroku

Ocena semestralnaMasz oceny: 5, 4, 4, 3, 5, 2. Średnia: 23 ÷ 6 ≈ 3,83. Nauczyciel podał wagi: sprawdzian 3, kartkówka 2, odpowiedź 1. Średnia ważona: dla 5 (spr.), 4 (kart.), 3 (odp.): (5 · 3 + 4 · 2 + 3 · 1) ÷ 6 = 26 ÷ 6 ≈ 4,33. Waga ma znaczenie!

Zapamiętaj

  • Średnia – wrażliwa na wartości skrajne; mediana – odporna.
  • Mediana wymaga uporządkowania.
  • Dominanta – najczęstsza wartość (może ich być kilka).

Typowe błędy – uważaj!

  • Liczenie mediany bez uporządkowania danych.
  • Dla parzystej liczby wyników zapominanie o średniej z dwóch środkowych.
  • Przekonanie, że dominanta musi być jedna – może ich być kilka lub wcale.

Zadanie dodatkowe

Oceny: 2, 3, 3, 4, 5, 5, 5, 6. Oblicz średnią, medianę i dominantę.

Pokaż rozwiązanie
Suma 33, średnia 33 ÷ 8 = 4,125. Mediana: dwie środkowe to 4 i 5, więc 4,5. Dominanta: 5 (trzy razy).

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.