Masz serię wyników i chcesz powiedzieć o nich „coś jednego”. Są trzy popularne sposoby.
Średnia arytmetyczna
Suma wszystkich wartości podzielona przez ich liczbę. Wyniki sprawdzianów: 4, 5, 3, 5, 4 → suma 21, liczba 5, średnia 4,2.
Mediana
Środkowa wartość po uporządkowaniu danych. 3, 4, 4, 5, 5 → mediana to 4. Gdy liczba danych jest parzysta, bierzemy średnią z dwóch środkowych.
Dominanta (moda)
Wartość, która występuje najczęściej. Tu: 4 i 5 występują po dwa razy (dominanty: 4 oraz 5).
Trzy miary środka
| Miara | Jak liczymy? | Dane: 2, 3, 3, 5, 12 |
|---|---|---|
| średnia arytmetyczna | suma ÷ liczba danych | 25 ÷ 5 = 5 |
| mediana | środkowa po uporządkowaniu | 3 |
| dominanta | najczęstsza wartość | 3 |
Średnia – krok po kroku
- Dodaj wszystkie wartości.
- Policz, ile ich jest.
- Podziel sumę przez liczbę wartości.
Mediana – krok po kroku
- Uporządkuj dane od najmniejszej do największej.
- Nieparzysta liczba danych: weź środkową.
- Parzysta: weź średnią z dwóch środkowych.
Dominanta
To wartość, która pojawia się najczęściej. Może być więcej niż jedna (dane dwumodalne) albo wcale (gdy każda wartość występuje raz). Dla rozmiarów butów w klasie: 36, 37, 37, 38, 37, 39 dominanta to 37.
Która miara jest najlepsza?
Brakująca liczba przy znanej średniej
Rozstęp
Rozstęp to różnica między największą a najmniejszą wartością: dla 2, 3, 3, 5, 12 wynosi 12 − 2 = 10. Pokazuje, jak bardzo dane są „rozrzucone”.
Typowe błędy
- Liczenie mediany bez uporządkowania danych.
- Dzielenie sumy przez liczbę różnych wartości zamiast przez wszystkie.
- Pominięcie powtarzających się wartości w sumie.
Zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. Wzrost pięciu osób (cm): 150, 158, 152, 160, 155. Oblicz średnią i medianę.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Średnia czterech liczb to 12. Trzy z nich: 10, 14, 9. Jaka jest czwarta?
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Dane: 4, 4, 6, 7, 7, 7, 9. Podaj dominantę i medianę.
Pokaż rozwiązanie
Dlaczego średnia „wyrównuje”?
Średnia arytmetyczna to taka wartość, którą miałby każdy element, gdyby suma została rozdzielona po równo. Jeśli czterech przyjaciół ma 3, 5, 7 i 9 zł, a razem 24 zł, to po wyrównaniu każdy ma 6 zł. Zauważ: różnice od średniej (−3, −1, +1, +3) sumują się do zera – tak jest zawsze. Dlatego średnia jest punktem „równowagi” danych – jak środek ciężkości na huśtawce.
Zadanie z życia – krok po kroku
Zapamiętaj
- Średnia – wrażliwa na wartości skrajne; mediana – odporna.
- Mediana wymaga uporządkowania.
- Dominanta – najczęstsza wartość (może ich być kilka).
Typowe błędy – uważaj!
- Liczenie mediany bez uporządkowania danych.
- Dla parzystej liczby wyników zapominanie o średniej z dwóch środkowych.
- Przekonanie, że dominanta musi być jedna – może ich być kilka lub wcale.
Zadanie dodatkowe
Oceny: 2, 3, 3, 4, 5, 5, 5, 6. Oblicz średnią, medianę i dominantę.
Komentarze