My liczymy w systemie dziesiątkowym, bo mamy dziesięć palców. Komputery liczą inaczej: w ich układach elektronicznych łatwo odróżnić dwa stany, np. „jest prąd” i „nie ma prądu”. Dlatego używają systemu dwójkowego, w którym są tylko dwie cyfry: 0 i 1. Każdą taką cyfrę nazywamy bitem. Okazuje się, że za pomocą samych zer i jedynek da się zapisać dowolną liczbę.
Jak działa zapis pozycyjny
W zapisie dziesiątkowym liczba 345 to 3 setki, 4 dziesiątki i 5 jedności. Waga każdej pozycji jest 10 razy większa od poprzedniej: 1, 10, 100, 1000… W systemie dwójkowym waga każdej pozycji jest 2 razy większa:
| Pozycja (od prawej) | 1. | 2. | 3. | 4. | 5. | 6. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Waga | 1 | 2 | 4 | 8 | 16 | 32 |
Aby odczytać liczbę, dodajemy wagi tych pozycji, na których stoi jedynka. Zero oznacza „nie licz tej wagi”.
Dwójkowy na dziesiętny
Aby uniknąć pomyłek, przy liczbach w różnych systemach dopisujemy mały indeks z podstawą: 10112 = 1110. Bez indeksu 1011 oznaczałoby tysiąc jedenaście.
Dziesiętny na dwójkowy: dzielenie przez 2
Dzielimy liczbę przez 2, zapisujemy resztę (0 albo 1), a wynik dzielimy dalej, aż dojdziemy do zera. Potem czytamy reszty od końca, czyli od ostatniej do pierwszej.
Drugi sposób to rozkład na wagi. Szukamy największej wagi mieszczącej się w liczbie i odejmujemy: 37 = 32 + 5, 5 = 4 + 1. Użyliśmy wag 32, 4 i 1, więc jedynki stoją na 6., 3. i 1. pozycji: 100101.
Dodawanie w systemie dwójkowym
Dodajemy pisemnie, jak w dziesiętnym, tylko pamiętamy, że 1 + 1 = 10 (zapisujemy 0 i przenosimy 1). Reguły są cztery: 0 + 0 = 0, 0 + 1 = 1, 1 + 0 = 1, 1 + 1 = 10.
Ile liczb mieści się na n bitach?
Każdy bit ma 2 możliwe wartości, więc n bitów daje 2n różnych zapisów. Zapisujemy nimi liczby od 0 do 2n − 1. Przykład: 8 bitów (czyli bajt) daje 28 = 256 liczb, od 0 do 255. Dlatego tyle jest odcieni jasności w jednym kolorze na ekranie.
Potęgi dwójki warto znać
| 2n | 2⁰ | 2¹ | 2² | 2³ | 2⁴ | 2⁵ | 2⁶ | 2⁷ | 2⁸ | 2⁹ | 2¹⁰ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wartość | 1 | 2 | 4 | 8 | 16 | 32 | 64 | 128 | 256 | 512 | 1024 |
To wagi kolejnych pozycji. Dzięki 2¹⁰ = 1024 kilobajt (kB) w informatyce bywa liczony jako 1024 bajty, a nie okrągłe 1000.
Zera i jedynki zapisują nie tylko liczby
Komputer zapisuje bitami także litery. Każdej literze przypisano numer, a ten numer zapisano dwójkowo. Duża litera A ma numer 65, czyli 64 + 1, co daje 010000012. Obrazy, dźwięk i filmy też składają się z ciągów zer i jedynek.
Dwa przydatne triki
Parzysta czy nieparzysta? Liczba dwójkowa jest parzysta, gdy kończy się zerem (waga ostatniej pozycji to 1, więc tylko ona robi liczbę nieparzystą). Mnożenie przez 2 to po prostu dopisanie zera na końcu, tak jak w systemie dziesiętnym mnożenie przez 10: 1012 = 5, a 10102 = 10. Dzielenie przez 2 to skreślenie ostatniej cyfry.
Najczęstsze błędy
- Odczytywanie reszt od początku zamiast od końca przy dzieleniu przez 2.
- Liczenie wag od lewej strony. Wagi zawsze zaczynają się od prawej (1, 2, 4, …).
- Zapominanie, że 1 + 1 w systemie dwójkowym to 10, a nie 2.
- Pominięcie zer na końcu: 1010 i 101 to różne liczby (10 i 5).
Na koniec warto zapamiętać zasadę: tyle cyfr, ile bitów. Liczba 1012 ma 3 bity, a 000001012 ma 8 bitów, ale jest tą samą liczbą 5. Zera z przodu nie zmieniają wartości, tylko wypełniają bajt.
Sprawdź siebie
1. Zamień 11012 na system dziesiętny.
Pokaż rozwiązanie
2. Zapisz 25 w systemie dwójkowym.
Pokaż rozwiązanie
3. Dodaj 1102 + 1112.
Pokaż rozwiązanie
4. Jaka jest największa liczba, którą zapiszesz na 6 bitach?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Wagi pozycji w systemie dwójkowym to 1, 2, 4, 8, 16, …
- Na dziesiętny: dodaj wagi tam, gdzie jest 1. Na dwójkowy: dziel przez 2 i czytaj reszty od końca.
- n bitów daje 2n różnych liczb.
Poćwicz w grze System dwójkowy.
Komentarze