System dwójkowy: jak liczą komputery

Zapis liczb za pomocą samych zer i jedynek: wagi pozycji, zamiana na system dziesiętny i z powrotem, dodawanie oraz liczba bitów.

Liczby i działaniaKlasy 6–8

My liczymy w systemie dziesiątkowym, bo mamy dziesięć palców. Komputery liczą inaczej: w ich układach elektronicznych łatwo odróżnić dwa stany, np. „jest prąd” i „nie ma prądu”. Dlatego używają systemu dwójkowego, w którym są tylko dwie cyfry: 0 i 1. Każdą taką cyfrę nazywamy bitem. Okazuje się, że za pomocą samych zer i jedynek da się zapisać dowolną liczbę.

Jak działa zapis pozycyjny

W zapisie dziesiątkowym liczba 345 to 3 setki, 4 dziesiątki i 5 jedności. Waga każdej pozycji jest 10 razy większa od poprzedniej: 1, 10, 100, 1000… W systemie dwójkowym waga każdej pozycji jest 2 razy większa:

Pozycja (od prawej) 1. 2. 3. 4. 5. 6.
Waga 1 2 4 8 16 32

Aby odczytać liczbę, dodajemy wagi tych pozycji, na których stoi jedynka. Zero oznacza „nie licz tej wagi”.

Dwójkowy na dziesiętny

Aby uniknąć pomyłek, przy liczbach w różnych systemach dopisujemy mały indeks z podstawą: 10112 = 1110. Bez indeksu 1011 oznaczałoby tysiąc jedenaście.

Dziesiętny na dwójkowy: dzielenie przez 2

Dzielimy liczbę przez 2, zapisujemy resztę (0 albo 1), a wynik dzielimy dalej, aż dojdziemy do zera. Potem czytamy reszty od końca, czyli od ostatniej do pierwszej.

Przykład: 37 na dwójkowy37 ÷ 2 = 18 reszta 1; 18 ÷ 2 = 9 reszta 0; 9 ÷ 2 = 4 reszta 1; 4 ÷ 2 = 2 reszta 0; 2 ÷ 2 = 1 reszta 0; 1 ÷ 2 = 0 reszta 1. Reszty od końca: 100101. Sprawdzenie: 32 + 4 + 1 = 37.

Drugi sposób to rozkład na wagi. Szukamy największej wagi mieszczącej się w liczbie i odejmujemy: 37 = 32 + 5, 5 = 4 + 1. Użyliśmy wag 32, 4 i 1, więc jedynki stoją na 6., 3. i 1. pozycji: 100101.

Dodawanie w systemie dwójkowym

Dodajemy pisemnie, jak w dziesiętnym, tylko pamiętamy, że 1 + 1 = 10 (zapisujemy 0 i przenosimy 1). Reguły są cztery: 0 + 0 = 0, 0 + 1 = 1, 1 + 0 = 1, 1 + 1 = 10.

Przykład1012 + 112: od prawej 1 + 1 = 10, piszemy 0 i przenosimy 1. Dalej 0 + 1 + 1 (przeniesienie) = 10, piszemy 0 i przenosimy 1. Dalej 1 + 0 + 1 = 10, piszemy 0 i przenosimy 1. Zostaje jedynka z przeniesienia. Wynik: 10002 = 8. Sprawdzenie: 5 + 3 = 8.

Ile liczb mieści się na n bitach?

Każdy bit ma 2 możliwe wartości, więc n bitów daje 2n różnych zapisów. Zapisujemy nimi liczby od 0 do 2n − 1. Przykład: 8 bitów (czyli bajt) daje 28 = 256 liczb, od 0 do 255. Dlatego tyle jest odcieni jasności w jednym kolorze na ekranie.

Potęgi dwójki warto znać

2n 2⁰ 2¹ 2² 2³ 2⁴ 2⁵ 2⁶ 2⁷ 2⁸ 2⁹ 2¹⁰
Wartość 1 2 4 8 16 32 64 128 256 512 1024

To wagi kolejnych pozycji. Dzięki 2¹⁰ = 1024 kilobajt (kB) w informatyce bywa liczony jako 1024 bajty, a nie okrągłe 1000.

Zera i jedynki zapisują nie tylko liczby

Komputer zapisuje bitami także litery. Każdej literze przypisano numer, a ten numer zapisano dwójkowo. Duża litera A ma numer 65, czyli 64 + 1, co daje 010000012. Obrazy, dźwięk i filmy też składają się z ciągów zer i jedynek.

Dwa przydatne triki

Parzysta czy nieparzysta? Liczba dwójkowa jest parzysta, gdy kończy się zerem (waga ostatniej pozycji to 1, więc tylko ona robi liczbę nieparzystą). Mnożenie przez 2 to po prostu dopisanie zera na końcu, tak jak w systemie dziesiętnym mnożenie przez 10: 1012 = 5, a 10102 = 10. Dzielenie przez 2 to skreślenie ostatniej cyfry.

Najczęstsze błędy

  • Odczytywanie reszt od początku zamiast od końca przy dzieleniu przez 2.
  • Liczenie wag od lewej strony. Wagi zawsze zaczynają się od prawej (1, 2, 4, …).
  • Zapominanie, że 1 + 1 w systemie dwójkowym to 10, a nie 2.
  • Pominięcie zer na końcu: 1010 i 101 to różne liczby (10 i 5).

Na koniec warto zapamiętać zasadę: tyle cyfr, ile bitów. Liczba 1012 ma 3 bity, a 000001012 ma 8 bitów, ale jest tą samą liczbą 5. Zera z przodu nie zmieniają wartości, tylko wypełniają bajt.

Sprawdź siebie

1. Zamień 11012 na system dziesiętny.

Pokaż rozwiązanie
8 + 4 + 0 + 1 = 13.

2. Zapisz 25 w systemie dwójkowym.

Pokaż rozwiązanie
25 = 16 + 8 + 1, więc jedynki są na wagach 16, 8 i 1: 11001.

3. Dodaj 1102 + 1112.

Pokaż rozwiązanie
6 + 7 = 13, a 13 = 8 + 4 + 1, czyli 11012.

4. Jaka jest największa liczba, którą zapiszesz na 6 bitach?

Pokaż rozwiązanie
Same jedynki: 1111112 = 26 − 1 = 63.

Zapamiętaj

  • Wagi pozycji w systemie dwójkowym to 1, 2, 4, 8, 16, …
  • Na dziesiętny: dodaj wagi tam, gdzie jest 1. Na dwójkowy: dziel przez 2 i czytaj reszty od końca.
  • n bitów daje 2n różnych liczb.

Poćwicz w grze System dwójkowy.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.