Do zapisania każdej liczby, nawet miliarda, wystarczy dziesięć znaków: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Skąd więc wiadomo, że 305 to co innego niż 35 albo 350? Odpowiada za to system dziesiątkowy pozycyjny: o wartości cyfry decyduje nie tylko ona sama, ale także miejsce, na którym stoi.
Tablica pozycji
Każda kolumna jest „dziesięć razy ważniejsza” od kolumny po jej prawej stronie. Od prawej mamy: jedności, dziesiątki, setki, tysiące, dziesiątki tysięcy, setki tysięcy, miliony. Spójrz na animację i zobacz, jak liczba 40 506 rozkłada się na kolumny.
Wartość cyfry a sama cyfra
W liczbie 3 737 występują dwie trójki i dwie siódemki, a każda ma inną wartość:
- pierwsza 3 stoi na miejscu tysięcy, więc znaczy 3 000,
- pierwsza 7 stoi na miejscu setek, więc znaczy 700,
- druga 3 to dziesiątki, czyli 30,
- druga 7 to jedności, czyli 7.
Zapis rozwinięty krok po kroku
Zero – strażnik miejsca
W liczbie 4 006 zera nic nie „dodają”, ale utrzymują cyfry na właściwych miejscach. Bez nich zapis 46 oznaczałby zupełnie co innego. Dlatego przy pisemnym dodawaniu i odejmowaniu nigdy nie wolno pominąć zera w środku liczby.
Ile jest dziesiątek, a ile setek w liczbie?
To dwa różne pytania, które często się mylą.
Zadania
1. Rozwiń liczbę 90 307 w zapisie rozwiniętym.
Pokaż rozwiązanie
2. Jaką wartość ma cyfra 5 w liczbach 7 502, 5 270 i 1 205?
Pokaż rozwiązanie
3. Utwórz największą i najmniejszą liczbę czterocyfrową z cyfr 3, 0, 8, 5 (każdej użyj raz, liczba nie może zaczynać się od zera).
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Pomijanie zera: 4 006 zapisane jako 46.
- Mylenie „cyfry setek” z „liczbą setek”.
- Czytanie liczby od prawej do lewej zamiast od lewej.
Zapamiętaj
- Wartość cyfry = cyfra · wartość miejsca.
- Każde miejsce w lewo to ×10, w prawo to ÷10.
- Zero zajmuje miejsce, choć samo nic nie dodaje.
Jak ćwiczyć w domu?
Weź kartkę i narysuj tablicę pozycji z kolumnami od jedności do setek tysięcy. Poproś kogoś o podanie dowolnej liczby i wpisz ją cyframi do tablicy. Potem odczytaj na głos, ile jest setek, dziesiątek i jedności. Dobrym treningiem jest też układanie z kartoników z cyframi największej i najmniejszej możliwej liczby oraz porównywanie liczb: większa jest ta, która ma więcej cyfr, a przy tej samej długości ta, która ma większą cyfrę na pierwszym różnym miejscu od lewej.
Inne systemy liczenia – dla porównania
Dziesiątkowy system wydaje się oczywisty, bo mamy dziesięć palców. Ale nie jest jedyny. Komputery używają systemu dwójkowego, w którym są tylko cyfry 0 i 1, a kolumny są kolejnymi potęgami dwójki: 1, 2, 4, 8, 16… Liczba 1101 w tym systemie oznacza 8 + 4 + 0 + 1 = 13. Starożytni Babilończycy liczyli w systemie sześćdziesiątkowym i do dziś dzielimy godzinę na 60 minut, a minutę na 60 sekund. System rzymski nie był pozycyjny, więc zapisanie dużych liczb i rachunki w nim były uciążliwe.
Skąd się wzięły „cyfry arabskie”?
Zapis pozycyjny z zerem wymyślono w Indiach, a do Europy trafił przez świat arabski. Dzięki cyfrze 0 dało się odróżnić 5, 50 i 500 bez dodatkowych znaków. To jeden z największych wynalazków w historii matematyki.
Mnożenie i dzielenie przez 10, 100, 1000
Ponieważ każda kolumna jest dziesięć razy większa od sąsiedniej, mnożenie przez 10 po prostu przesuwa wszystkie cyfry o jedną kolumnę w lewo (a na końcu pojawia się zero). Dzielenie przez 10 przesuwa je w prawo. Dlatego 47 · 100 = 4 700, a 5 300 ÷ 100 = 53.
Jeszcze jedno zadanie
4. Zamień 25 setek 7 dziesiątek 4 jedności na liczbę. Ile jest w niej tysięcy?
Komentarze