System dziesiątkowy: wartość cyfry zależy od miejsca

Dlaczego 5 w liczbie 5 000 znaczy co innego niż w 50? Poznaj tablicę pozycji, zapis rozwinięty i rolę zera.

Liczby i działaniaKlasy 3–4

Do zapisania każdej liczby, nawet miliarda, wystarczy dziesięć znaków: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Skąd więc wiadomo, że 305 to co innego niż 35 albo 350? Odpowiada za to system dziesiątkowy pozycyjny: o wartości cyfry decyduje nie tylko ona sama, ale także miejsce, na którym stoi.

Tablica pozycji

Każda kolumna jest „dziesięć razy ważniejsza” od kolumny po jej prawej stronie. Od prawej mamy: jedności, dziesiątki, setki, tysiące, dziesiątki tysięcy, setki tysięcy, miliony. Spójrz na animację i zobacz, jak liczba 40 506 rozkłada się na kolumny.

Dlaczego „dziesiątkowy”?Bo dziesięć jedności tworzy jedną dziesiątkę, dziesięć dziesiątek – jedną setkę, dziesięć setek – jeden tysiąc itd. Kiedy w kolumnie uzbiera się dziesięć, „wymieniamy” je na jedną jednostkę w kolumnie po lewej. Dokładnie tak działa przeniesienie w dodawaniu pisemnym.

Wartość cyfry a sama cyfra

W liczbie 3 737 występują dwie trójki i dwie siódemki, a każda ma inną wartość:

  • pierwsza 3 stoi na miejscu tysięcy, więc znaczy 3 000,
  • pierwsza 7 stoi na miejscu setek, więc znaczy 700,
  • druga 3 to dziesiątki, czyli 30,
  • druga 7 to jedności, czyli 7.

Zapis rozwinięty krok po kroku

Zero – strażnik miejsca

W liczbie 4 006 zera nic nie „dodają”, ale utrzymują cyfry na właściwych miejscach. Bez nich zapis 46 oznaczałby zupełnie co innego. Dlatego przy pisemnym dodawaniu i odejmowaniu nigdy nie wolno pominąć zera w środku liczby.

Ile jest dziesiątek, a ile setek w liczbie?

To dwa różne pytania, które często się mylą.

Liczba 3 472Cyfra dziesiątek to 7, ale wszystkich dziesiątek jest 347 (bo 3 472 ÷ 10 = 347 reszty 2). Cyfra setek to 4, a wszystkich setek jest 34 (3 472 ÷ 100 = 34 reszty 72).

Zadania

1. Rozwiń liczbę 90 307 w zapisie rozwiniętym.

Pokaż rozwiązanie
90 307 = 9 · 10 000 + 0 · 1 000 + 3 · 100 + 0 · 10 + 7 = 90 000 + 300 + 7.

2. Jaką wartość ma cyfra 5 w liczbach 7 502, 5 270 i 1 205?

Pokaż rozwiązanie
W 7 502 cyfra 5 stoi na miejscu setek: 500. W 5 270 – na miejscu tysięcy: 5 000. W 1 205 – na miejscu jedności: 5.

3. Utwórz największą i najmniejszą liczbę czterocyfrową z cyfr 3, 0, 8, 5 (każdej użyj raz, liczba nie może zaczynać się od zera).

Pokaż rozwiązanie
Największa: cyfry w kolejności malejącej: 8 530. Najmniejsza: na początku najmniejsza cyfra różna od zera (3), potem rosnąco: 3 058.

Typowe błędy

  • Pomijanie zera: 4 006 zapisane jako 46.
  • Mylenie „cyfry setek” z „liczbą setek”.
  • Czytanie liczby od prawej do lewej zamiast od lewej.

Zapamiętaj

  • Wartość cyfry = cyfra · wartość miejsca.
  • Każde miejsce w lewo to ×10, w prawo to ÷10.
  • Zero zajmuje miejsce, choć samo nic nie dodaje.

Jak ćwiczyć w domu?

Weź kartkę i narysuj tablicę pozycji z kolumnami od jedności do setek tysięcy. Poproś kogoś o podanie dowolnej liczby i wpisz ją cyframi do tablicy. Potem odczytaj na głos, ile jest setek, dziesiątek i jedności. Dobrym treningiem jest też układanie z kartoników z cyframi największej i najmniejszej możliwej liczby oraz porównywanie liczb: większa jest ta, która ma więcej cyfr, a przy tej samej długości ta, która ma większą cyfrę na pierwszym różnym miejscu od lewej.

Inne systemy liczenia – dla porównania

Dziesiątkowy system wydaje się oczywisty, bo mamy dziesięć palców. Ale nie jest jedyny. Komputery używają systemu dwójkowego, w którym są tylko cyfry 0 i 1, a kolumny są kolejnymi potęgami dwójki: 1, 2, 4, 8, 16… Liczba 1101 w tym systemie oznacza 8 + 4 + 0 + 1 = 13. Starożytni Babilończycy liczyli w systemie sześćdziesiątkowym i do dziś dzielimy godzinę na 60 minut, a minutę na 60 sekund. System rzymski nie był pozycyjny, więc zapisanie dużych liczb i rachunki w nim były uciążliwe.

Skąd się wzięły „cyfry arabskie”?

Zapis pozycyjny z zerem wymyślono w Indiach, a do Europy trafił przez świat arabski. Dzięki cyfrze 0 dało się odróżnić 5, 50 i 500 bez dodatkowych znaków. To jeden z największych wynalazków w historii matematyki.

Mnożenie i dzielenie przez 10, 100, 1000

Ponieważ każda kolumna jest dziesięć razy większa od sąsiedniej, mnożenie przez 10 po prostu przesuwa wszystkie cyfry o jedną kolumnę w lewo (a na końcu pojawia się zero). Dzielenie przez 10 przesuwa je w prawo. Dlatego 47 · 100 = 4 700, a 5 300 ÷ 100 = 53.

Szybki rachunekIle to 36 · 20? 36 · 2 = 72, a mnożenie przez 10 dopisuje zero: 720. Podobnie 5 400 ÷ 90 = 540 ÷ 9 = 60.

Jeszcze jedno zadanie

4. Zamień 25 setek 7 dziesiątek 4 jedności na liczbę. Ile jest w niej tysięcy?

Pokaż rozwiązanie
25 setek to 2 500, plus 70, plus 4 daje 2 574. Tysięcy jest 2 (bo 2 500 = 2 tysiące + 5 setek).

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.