Zapisy dwójkowe szybko robią się długie: liczbę 200 piszemy jako 11001000. Programiści wolą krótsze zapisy, a jednocześnie chcą, żeby łatwo je było zamieniać na bity. Rozwiązaniem jest system szesnastkowy (heksadecymalny), w którym podstawą jest liczba 16. Skoro 16 = 2⁴, jedna cyfra szesnastkowa odpowiada dokładnie czterem bitom.
Szesnaście cyfr
Potrzebujemy szesnastu różnych znaków, a cyfr mamy tylko dziesięć. Dlatego po 9 używamy liter:
| Szesnastkowo | A | B | C | D | E | F |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Dziesiętnie | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
Po cyfrze F zaczyna się „drugie piętro”, tak jak po 9 w systemie dziesiętnym: 1016 to szesnaście.
Szesnastkowy na dziesiętny
Wagi pozycji to kolejne potęgi szesnastki: 1, 16, 256, 4096… Każdą cyfrę mnożymy przez jej wagę.
Drugi przykład: B716 = 11 · 16 + 7 = 176 + 7 = 183.
Dziesiętny na szesnastkowy
Dzielimy przez 16, zapisujemy reszty (w razie potrzeby jako litery) i czytamy je od końca. Dla liczby 200: 200 ÷ 16 = 12 reszta 8, a 12 ÷ 16 = 0 reszta 12. Reszty od końca: 12 i 8, czyli C i 8. Wynik: C816. Sprawdzenie: 12 · 16 + 8 = 192 + 8 = 200.
Skrót między dwójkowym a szesnastkowym
To jest największa zaleta systemu szesnastkowego: nie musisz nic liczyć. Wystarczy grupować bity po cztery, od prawej strony.
W drugą stronę postępujesz tak samo: każdą cyfrę szesnastkową zamieniasz na cztery bity. Na przykład F016: F to 1111, a 0 to 0000, więc F0 to 111100002 = 240.
| Szesnastkowo | Dwójkowo | Szesnastkowo | Dwójkowo |
|---|---|---|---|
| 0 | 0000 | 8 | 1000 |
| 1 | 0001 | 9 | 1001 |
| 2 | 0010 | A | 1010 |
| 3 | 0011 | B | 1011 |
| 4 | 0100 | C | 1100 |
| 5 | 0101 | D | 1101 |
| 6 | 0110 | E | 1110 |
| 7 | 0111 | F | 1111 |
Do czego to służy: kolory
Strony internetowe zapisują kolory jako trzy pary cyfr szesnastkowych: ilość czerwieni, zieleni i niebieskiego, każda od 00 do FF (czyli od 0 do 255). Kolor #FF0000 to maksimum czerwieni i zero reszty, czyli czerwony. #FFFFFF to białe światło, #000000 czerń, a #808080 szarość, bo 8016 = 128, czyli mniej więcej połowa jasności. Dwie cyfry szesnastkowe to dokładnie jeden bajt, czyli 8 bitów.
Prefiksy i zapis w programach
W programowaniu liczby szesnastkowe często poprzedza się symbolem 0x (np. 0x1F = 1 · 16 + 15 = 31) albo znakiem # w kolorach. Dla przejrzystości zwykle pisze się je dużymi literami, ale wielkość liter nie zmienia wartości: 2f i 2F to ta sama liczba 47.
Trzy cyfry i więcej
Przy dłuższych liczbach waga rośnie szybko: pozycje mają wagi 1, 16, 256, 4096. Na przykład 3E816 = 3 · 256 + 14 · 16 + 8 = 768 + 224 + 8 = 1000. Czyli tysiąc w systemie szesnastkowym zapisujemy trzema znakami, a w dwójkowym potrzebujemy ich aż dziesięciu: 11111010002.
Mnożenie przez 16 i sprawdzanie wyniku
Tak jak w systemie dziesiętnym dopisanie zera mnoży liczbę przez 10, tak w szesnastkowym dopisanie zera mnoży przez 16. Skoro 2F16 = 47, to 2F016 = 47 · 16 = 752. Każdą konwersję możesz sprawdzić, wracając do systemu dziesiętnego i porównując wynik z liczbą początkową.
Najczęstsze błędy
- Liczenie litery jako cyfry z jej numeru w alfabecie. A to 10, a nie 1.
- Grupowanie bitów od lewej zamiast od prawej, gdy liczba bitów nie dzieli się przez 4. Dopisz zera z przodu.
- Pomylenie wagi 16 z 10 przy obliczeniach.
- Zapominanie o indeksie: 10 w szesnastkowym to szesnaście, a nie dziesięć.
W praktyce wystarczy kilka ćwiczeń, żeby tablica zamiany cyfr szesnastkowych na bity weszła do głowy. Zacznij od zapamiętania A, C i F (1010, 1100 i 1111), a pozostałe łatwo wyprowadzisz, dodając lub odejmując jedynkę.
Sprawdź siebie
1. Zamień 3A16 na system dziesiętny.
Pokaż rozwiązanie
2. Zapisz 100 w systemie szesnastkowym.
Pokaż rozwiązanie
3. Zamień 111100002 na system szesnastkowy.
Pokaż rozwiązanie
4. Ile wynosi FF16 w systemie dziesiętnym?
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- A = 10, B = 11, C = 12, D = 13, E = 14, F = 15.
- Jedna cyfra szesnastkowa to cztery bity.
- Konwersja dwójkowy ↔ szesnastkowy polega na grupowaniu po cztery bity.
Poćwicz w grze System szesnastkowy.
Komentarze