System szesnastkowy: cyfry A–F i konwersje

Dlaczego programiści używają szesnastu cyfr, jak zamieniać liczby szesnastkowe na dziesiętne i dwójkowe oraz do czego służą w kolorach.

Liczby i działaniaKlasy 7–8 + liceum

Zapisy dwójkowe szybko robią się długie: liczbę 200 piszemy jako 11001000. Programiści wolą krótsze zapisy, a jednocześnie chcą, żeby łatwo je było zamieniać na bity. Rozwiązaniem jest system szesnastkowy (heksadecymalny), w którym podstawą jest liczba 16. Skoro 16 = 2⁴, jedna cyfra szesnastkowa odpowiada dokładnie czterem bitom.

Szesnaście cyfr

Potrzebujemy szesnastu różnych znaków, a cyfr mamy tylko dziesięć. Dlatego po 9 używamy liter:

Szesnastkowo A B C D E F
Dziesiętnie 10 11 12 13 14 15

Po cyfrze F zaczyna się „drugie piętro”, tak jak po 9 w systemie dziesiętnym: 1016 to szesnaście.

Szesnastkowy na dziesiętny

Wagi pozycji to kolejne potęgi szesnastki: 1, 16, 256, 4096… Każdą cyfrę mnożymy przez jej wagę.

Drugi przykład: B716 = 11 · 16 + 7 = 176 + 7 = 183.

Dziesiętny na szesnastkowy

Dzielimy przez 16, zapisujemy reszty (w razie potrzeby jako litery) i czytamy je od końca. Dla liczby 200: 200 ÷ 16 = 12 reszta 8, a 12 ÷ 16 = 0 reszta 12. Reszty od końca: 12 i 8, czyli C i 8. Wynik: C816. Sprawdzenie: 12 · 16 + 8 = 192 + 8 = 200.

Skrót między dwójkowym a szesnastkowym

To jest największa zaleta systemu szesnastkowego: nie musisz nic liczyć. Wystarczy grupować bity po cztery, od prawej strony.

Przykład101111012 dzielimy na czwórki: 1011 i 1101. Pierwsza to 11, czyli B, druga to 13, czyli D. Wynik: BD16 = 11 · 16 + 13 = 189. Sprawdzenie: 101111012 = 128 + 32 + 16 + 8 + 4 + 1 = 189.

W drugą stronę postępujesz tak samo: każdą cyfrę szesnastkową zamieniasz na cztery bity. Na przykład F016: F to 1111, a 0 to 0000, więc F0 to 111100002 = 240.

Szesnastkowo Dwójkowo Szesnastkowo Dwójkowo
0 0000 8 1000
1 0001 9 1001
2 0010 A 1010
3 0011 B 1011
4 0100 C 1100
5 0101 D 1101
6 0110 E 1110
7 0111 F 1111

Do czego to służy: kolory

Strony internetowe zapisują kolory jako trzy pary cyfr szesnastkowych: ilość czerwieni, zieleni i niebieskiego, każda od 00 do FF (czyli od 0 do 255). Kolor #FF0000 to maksimum czerwieni i zero reszty, czyli czerwony. #FFFFFF to białe światło, #000000 czerń, a #808080 szarość, bo 8016 = 128, czyli mniej więcej połowa jasności. Dwie cyfry szesnastkowe to dokładnie jeden bajt, czyli 8 bitów.

Prefiksy i zapis w programach

W programowaniu liczby szesnastkowe często poprzedza się symbolem 0x (np. 0x1F = 1 · 16 + 15 = 31) albo znakiem # w kolorach. Dla przejrzystości zwykle pisze się je dużymi literami, ale wielkość liter nie zmienia wartości: 2f i 2F to ta sama liczba 47.

Trzy cyfry i więcej

Przy dłuższych liczbach waga rośnie szybko: pozycje mają wagi 1, 16, 256, 4096. Na przykład 3E816 = 3 · 256 + 14 · 16 + 8 = 768 + 224 + 8 = 1000. Czyli tysiąc w systemie szesnastkowym zapisujemy trzema znakami, a w dwójkowym potrzebujemy ich aż dziesięciu: 11111010002.

Mnożenie przez 16 i sprawdzanie wyniku

Tak jak w systemie dziesiętnym dopisanie zera mnoży liczbę przez 10, tak w szesnastkowym dopisanie zera mnoży przez 16. Skoro 2F16 = 47, to 2F016 = 47 · 16 = 752. Każdą konwersję możesz sprawdzić, wracając do systemu dziesiętnego i porównując wynik z liczbą początkową.

Najczęstsze błędy

  • Liczenie litery jako cyfry z jej numeru w alfabecie. A to 10, a nie 1.
  • Grupowanie bitów od lewej zamiast od prawej, gdy liczba bitów nie dzieli się przez 4. Dopisz zera z przodu.
  • Pomylenie wagi 16 z 10 przy obliczeniach.
  • Zapominanie o indeksie: 10 w szesnastkowym to szesnaście, a nie dziesięć.

W praktyce wystarczy kilka ćwiczeń, żeby tablica zamiany cyfr szesnastkowych na bity weszła do głowy. Zacznij od zapamiętania A, C i F (1010, 1100 i 1111), a pozostałe łatwo wyprowadzisz, dodając lub odejmując jedynkę.

Sprawdź siebie

1. Zamień 3A16 na system dziesiętny.

Pokaż rozwiązanie
3 · 16 + 10 = 48 + 10 = 58.

2. Zapisz 100 w systemie szesnastkowym.

Pokaż rozwiązanie
100 ÷ 16 = 6 reszta 4. Wynik: 6416. Sprawdzenie: 6 · 16 + 4 = 100.

3. Zamień 111100002 na system szesnastkowy.

Pokaż rozwiązanie
1111 to F, a 0000 to 0, więc F016.

4. Ile wynosi FF16 w systemie dziesiętnym?

Pokaż rozwiązanie
15 · 16 + 15 = 240 + 15 = 255. To największa liczba na jednym bajcie.

Zapamiętaj

  • A = 10, B = 11, C = 12, D = 13, E = 14, F = 15.
  • Jedna cyfra szesnastkowa to cztery bity.
  • Konwersja dwójkowy ↔ szesnastkowy polega na grupowaniu po cztery bity.

Poćwicz w grze System szesnastkowy.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.