Wyobraź sobie metr podzielony na 10 równych części – to decymetry. Jeden decymetr to 1/10 metra, czyli 0,1 m. A gdy decymetr podzielisz jeszcze raz na 10, dostaniesz centymetr, czyli 1/100 metra = 0,01 m. Ułamek dziesiętny to zapis z przecinkiem, w którym mianownikiem jest 10, 100, 1000 itd.
Tablica pozycji z przecinkiem
System dziesiątkowy działa również „w prawo” od przecinka. Pierwsza cyfra po przecinku to dziesiąte, druga to setne, trzecia to tysięczne. Każda kolumna jest dziesięć razy mniejsza niż poprzednia.
Zero też ma znaczenie
0,05 to nie to samo co 0,5. W pierwszym zapisie jest 5 setnych, w drugim 5 dziesiątych, czyli dziesięć razy więcej. Zera na końcu po przecinku nie zmieniają wartości: 0,5 = 0,50 = 0,500. To ułatwia porównywanie i dodawanie.
Porównywanie ułamków dziesiętnych
- Porównaj części całkowite. Większa część całkowita – większa liczba.
- Jeśli równe, porównaj dziesiąte, potem setne itd.
- Pomaga dopisanie zer, aby obie liczby miały tyle samo cyfr po przecinku.
Ułamek dziesiętny a ułamek zwykły
Każdy ułamek dziesiętny da się zapisać jako ułamek zwykły o mianowniku 10, 100 lub 1000: 0,7 = 7/10, 0,25 = 25/100 = 1/4, 2,05 = 2 5/100 = 2 1/20. W drugą stronę dzielimy licznik przez mianownik: 3/8 = 3 ÷ 8 = 0,375.
Oś liczbowa i zaokrąglanie
Ułamki dziesiętne ładnie widać na osi liczbowej: między 2 a 3 leży 9 kresek z dziesiątymi (2,1; 2,2…). Do zaokrąglania stosujemy tę samą zasadę co zwykle: patrzymy na kolejną cyfrę. 3,47 do części dziesiątych to 3,5 (bo cyfra 7 ≥ 5).
Zadania
1. Zapisz 4 jedności 0 dziesiątych 7 setnych jako ułamek dziesiętny i jako ułamek zwykły.
Pokaż rozwiązanie
2. Uporządkuj rosnąco: 0,3; 0,03; 0,33; 0,303.
Pokaż rozwiązanie
3. Zamień 7/20 na ułamek dziesiętny i 0,125 na ułamek zwykły.
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Czytanie 0,58 jako większego od 0,6, bo „58 > 6”.
- Pomylenie 0,05 z 0,5.
- Pisanie 1,5 kg jako 1 kg 5 g (to 1 kg 500 g).
Zapamiętaj
- Po przecinku: dziesiąte, setne, tysięczne.
- Zera na końcu nie zmieniają wartości.
- Do porównywania dopisz zera, aby liczby miały tyle samo cyfr po przecinku.
Skąd się wzięły ułamki dziesiętne?
Ułamki dziesiętne ułatwiają rachunki, bo wszystkie mają mianownik będący potęgą dziesięciu. Dzięki temu dodajemy je tak jak liczby całkowite, kolumnami, bez szukania wspólnego mianownika. Dlatego tak chętnie używamy ich w pomiarach: długość 1,35 m, masa 0,75 kg, cena 4,99 zł.
Ułamki dziesiętne w życiu
Cena w sklepie jest ułamkiem dziesiętnym: 4,99 zł to 4 zł i 99 setnych złotego, czyli 99 groszy. Metr i centymetr: 1 cm = 0,01 m. Kilogram i gram: 1 g = 0,001 kg. Szukając przykładów w domu, zawsze znajdziesz jednostki, które dzielą się na 10, 100 lub 1000 części.
Ułamki okresowe i skończone
Nie każdy ułamek zwykły ma skończony zapis dziesiętny. 1/4 = 0,25 jest skończony, ale 1/3 = 0,333… ma nieskończenie wiele trójek. Zapisujemy go jako 0,(3). Ułamek ma skończony zapis, jeśli po skróceniu w mianowniku występują tylko czynniki 2 i 5.
Ćwiczenie z osią
Narysuj oś liczbową od 0 do 1 i podziel ją na 10 równych części. Zaznacz 0,3, 0,7 i 0,5. Potem podziel odcinek między 0,3 a 0,4 jeszcze na 10 części i zaznacz 0,35, 0,32 i 0,38. Zobaczysz, jak setne mieszczą się w dziesiątych.
Zamiana ułamka zwykłego na dziesiętny
Najprostszy sposób to rozszerzenie ułamka do mianownika 10, 100 lub 1000. 3/5 = 6/10 = 0,6. 7/25 = 28/100 = 0,28. Gdy rozszerzenie jest trudne, dzielimy licznik przez mianownik: 5 ÷ 8 = 0,625. Pamiętaj, że 1/2 = 0,5, 1/4 = 0,25, 3/4 = 0,75, 1/5 = 0,2 i 1/10 = 0,1: warto znać je na pamięć.
4. Zamień 9/20, 3/8 i 0,36 (na ułamek zwykły).
Komentarze