Usuwanie niewymierności z mianownika

Dlaczego pozbywamy się pierwiastków z mianownika i jak to zrobić: mnożenie przez pierwiastek, sprzężenie i wzór (a − b)(a + b).

Liczby i działaniaKlasa 8 + liceum

Ułamek 6/√3 wygląda trochę nieporządnie. W mianowniku stoi liczba niewymierna, czyli taka, której nie da się zapisać jako ułamek zwykły. W matematyce przyjęło się, że końcowy wynik zapisujemy tak, by w mianowniku nie było pierwiastka. Taki zapis jest łatwiejszy do porównywania, dodawania i szacowania. Czynność, która do niego prowadzi, nazywamy usuwaniem niewymierności z mianownika.

Główna sztuczka: mnożymy przez 1

Zasada jest jedna: możemy pomnożyć licznik i mianownik przez tę samą liczbę (różną od zera), bo wartość ułamka się nie zmienia. To tak, jakbyśmy pomnożyli ułamek przez 1 zapisane w sprytnej postaci, np. √3/√3.

Przypadek 1: sam pierwiastek w mianowniku

Gdy w mianowniku jest k·√a, mnożymy licznik i mianownik przez √a. Wtedy w mianowniku dostajemy √a · √a = a, czyli liczbę wymierną.

Drugi przykład5/√10 = 5√10 / 10 = √10 / 2. Skróciliśmy 5 i 10, a w mianowniku zostało 2.

Przypadek 2: suma lub różnica z pierwiastkiem

Gdy w mianowniku jest np. √5 + 1, samo mnożenie przez √5 nie pomoże. Używamy sprzężenia, czyli tego samego wyrażenia ze zmienionym znakiem środkowym:

Mianownik Sprzężenie
√a + b √a − b
√a − b √a + b
√a + √b √a − √b

Pomaga wzór skróconego mnożenia (x + y)(x − y) = x² − y². Po pomnożeniu przez sprzężenie pierwiastek podnosi się do kwadratu i znika.

Przykład3/(√7 + 2) = 3(√7 − 2) / (7 − 4) = 3(√7 − 2) / 3 = √7 − 2. Gdy w mianowniku zostaje 1, wynik jest wyjątkowo ładny: 1/(√3 + √2) = √3 − √2.

Przypadek 3: dwa pierwiastki w mianowniku

Gdy w mianowniku jest √a + √b, sprzężeniem jest √a − √b, a po pomnożeniu dostajemy a − b. Przykład: 6/(√5 + √2) = 6(√5 − √2) / (5 − 2) = 6(√5 − √2) / 3 = 2(√5 − √2).

Gdy w liczniku też jest pierwiastek

Sprzężenie działa niezależnie od tego, co stoi w liczniku. Weźmy (√3 + 1) / (√3 − 1). Mnożymy górę i dół przez (√3 + 1): licznik to (√3 + 1)² = 3 + 2√3 + 1 = 4 + 2√3, a mianownik 3 − 1 = 2. Wynik: (4 + 2√3) / 2 = 2 + √3. Pamiętaj, żeby w liczniku zastosować wzór na kwadrat sumy i dopiero potem skracać.

Na koniec zawsze sprawdź wynik przybliżeniem: √3 ≈ 1,73, więc (√3 + 1)/(√3 − 1) ≈ 2,73/0,73 ≈ 3,7, a 2 + √3 ≈ 3,73. Zgadza się.

Po co to robić: łatwiej liczyć i porównywać

Gdy w mianowniku nie ma pierwiastka, od razu widać wartość przybliżoną i można dodawać ułamki. Zobacz: 1/√2 + 1/√8. Sprowadzamy każdy składnik do postaci bez pierwiastka w mianowniku: 1/√2 = √2/2, a 1/√8 = √8/8 = 2√2/8 = √2/4. Suma to √2/2 + √2/4 = 3√2/4. Bez usuwania niewymierności takie dodawanie byłoby bardzo niewygodne. Szacowanie też jest łatwe: 3/√2 = 3√2/2, a skoro √2 ≈ 1,41, to wynik to około 2,12.

Do czego to się przydaje: sumy, które się skracają

Po usunięciu niewymierności każdy składnik 1/(√k + √(k+1)) zamienia się w √(k+1) − √k. To pozwala liczyć sumy, w których kolejne wyrazy się znoszą. Spójrz: 1/(1 + √2) + 1/(√2 + √3) + 1/(√3 + 2) = (√2 − 1) + (√3 − √2) + (2 − √3) = 2 − 1 = 1. Środkowe składniki znikają, zostaje tylko pierwszy i ostatni.

Kiedy można, a kiedy nie

Usuwać można tylko pierwiastek z mianownika, który faktycznie jest niewymierny. Ułamek 3/√9 wcale tego nie wymaga, bo √9 = 3, więc wynik to po prostu 1. Zanim zaczniesz mnożyć, sprawdź, czy pierwiastek nie da się policzyć albo uprościć.

Najczęstsze błędy

  • Pomnożenie samego mianownika. Mnożymy oba składniki ułamka, licznik i mianownik.
  • Pomylenie znaku w sprzężeniu. Znak zmieniamy tylko pośrodku: (√5 − 1) ma sprzężenie (√5 + 1).
  • Użycie wzoru (x + y)² zamiast (x + y)(x − y). Kwadrat sumy nie usuwa pierwiastka.
  • Brak skrócenia na końcu. Zawsze sprawdź, czy licznik i mianownik mają wspólny dzielnik.

Sprawdź siebie

1. Usuń niewymierność z mianownika: 10 / √5.

Pokaż rozwiązanie
10√5 / 5 = 2√5.

2. Usuń niewymierność z mianownika: 6 / (√7 − 1).

Pokaż rozwiązanie
6(√7 + 1) / (7 − 1) = 6(√7 + 1) / 6 = √7 + 1.

3. Usuń niewymierność z mianownika: 2 / (√6 + 2).

Pokaż rozwiązanie
2(√6 − 2) / (6 − 4) = 2(√6 − 2) / 2 = √6 − 2.

4. Czy liczba 1 / (√5 − 2) jest większa od 4?

Pokaż rozwiązanie
1/(√5 − 2) = (√5 + 2) / (5 − 4) = √5 + 2. Ponieważ √5 jest nieco większe niż 2,2, wynik to około 4,24. Tak, jest większa od 4.

Zapamiętaj

  • Mnożymy licznik i mianownik przez to samo.
  • Przy pojedynczym pierwiastku mnożymy przez ten pierwiastek.
  • Przy sumie lub różnicy mnożymy przez sprzężenie.

Poćwicz w grze Usuwanie niewymierności z mianownika.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.