Ile kroków dzieli cię od domu? Nie ma znaczenia, czy idziesz w lewo, czy w prawo – liczba kroków jest zawsze dodatnia (albo zero). Tak działa wartość bezwzględna (moduł): mówi, jak daleko od zera leży liczba, bez względu na kierunek.
Definicja
Dla liczb nieujemnych moduł „nic nie robi”: |7| = 7. Dla liczb ujemnych moduł zmienia znak na plus: |−7| = 7. Dlatego wzór mówi: |x| = x dla x ≥ 0 oraz |x| = −x dla x < 0 (minus przed x ujemnym daje liczbę dodatnią).
Obliczanie wyrażeń z modułem
- Najpierw policz wnętrze modułu (to, co jest między kreskami).
- Potem zastosuj moduł: odrzuć znak minus.
- Dopiero na końcu wykonaj pozostałe działania.
Moduł jako odległość dwóch liczb
|a − b| to odległość między liczbami a i b na osi. Odległość między −3 a 5: |−3 − 5| = |−8| = 8. To samo, co |5 − (−3)| = 8.
Równanie |x − a| = b
Pytamy: które liczby leżą w odległości b od a? Zwykle są dwie: x = a + b oraz x = a − b.
Uwaga na dwa wyjątki: |x| = 0 ma jedno rozwiązanie x = 0, a |x| = −2 nie ma rozwiązań, bo moduł nie może być ujemny.
Nierówności z modułem
| Nierówność | Znaczy | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| |x| < 3 | odległość od 0 mniejsza niż 3 | −3 < x < 3 |
| |x| ≥ 3 | odległość od 0 co najmniej 3 | x ≤ −3 lub x ≥ 3 |
| |x − 2| ≤ 5 | odległość od 2 co najwyżej 5 | −3 ≤ x ≤ 7 |
Typowe błędy
- „Wyjmowanie” minusa z modułu: |3 − 11| to nie 3 − 11 = −8 ani 11 − 3 bez pomyślenia – po prostu 8.
- Szukanie tylko jednego rozwiązania równania |x − a| = b (zwykle są dwa).
- Rozwiązywanie |x| = −3 – brak rozwiązań!
- Mylenie |a| + |b| z |a + b| – to nie to samo (np. |3| + |−5| = 8, ale |3 + (−5)| = 2).
Zadania do samodzielnego rozwiązania
- Oblicz |−9| − |4 − 10|. (3)
- Rozwiąż |x − 1| = 5. (x = −4 lub x = 6)
- Ile liczb całkowitych spełnia |x| ≤ 2? (5)
Przećwicz: zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. Oblicz |2 − 7| · |−3| − |5 − 5|.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Rozwiąż równanie |2x − 6| = 4.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Rozwiąż nierówność |x − 3| < 2 i podaj wszystkie liczby całkowite.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 4. Na osi liczbowej punkt A leży w odległości 6 od punktu −1. Jakie może być położenie A?
Pokaż rozwiązanie
Zastosowania w życiu
Moduł mierzy „o ile się pomyliliśmy”, niezależnie od kierunku błędu. Jeśli termometr pokazuje 21° a prawdziwa temperatura to 19°, błąd wynosi |21 − 19| = 2°; jeśli pokazuje 17°, błąd to |17 − 19| = 2° – tak samo duży. Tak działają tolerancje w technice: element jest dobry, jeśli |wymiar − norma| ≤ 0,1 mm.
Dwie przydatne własności
Dla dowolnych liczb a i b: |a · b| = |a| · |b| (np. |−3 · 4| = 12 = 3 · 4) oraz |a + b| ≤ |a| + |b| (nierówność trójkąta: najkrótsza droga jest prosta; |−3 + 5| = 2 ≤ 3 + 5 = 8). Pierwsza pozwala „rozbić” moduł iloczynu, druga uczy, że sumy modułów nie wolno mylić z modułem sumy.
Zapamiętaj
- |x| to odległość od zera; wynik jest zawsze ≥ 0.
- |x − a| to odległość od liczby a.
- |x| = b (b > 0) ma dwa rozwiązania: x = b lub x = −b; |x| < b to przedział (−b, b).
- Najpierw licz to, co w środku modułu, potem odrzuć znak.
Moduł a pierwiastek
Ciekawe połączenie: √(x²) = |x|, a nie x. Dla x = −5: √25 = 5 = |−5|. Dlatego pierwiastek kwadratowy z kwadratu liczby daje jej wartość bezwzględną – zawsze nieujemną. To często sprawdzany „haczyk” na egzaminach.
Komentarze