Obliczanie wartości wyrażeń algebraicznych

Jak podstawiać liczby za litery, pilnować kolejności działań i znaków minus oraz sprawdzać wyniki.

Algebra i równaniaKlasy 6–8

Wyrażenie algebraiczne to zapis, w którym obok liczb występują litery. Litera oznacza liczbę, której na razie nie znamy albo która może się zmieniać. Na przykład wyrażenie 3x + 5 opisuje koszt x zeszytów po 3 zł i teczki za 5 zł. Gdy znamy x, możemy obliczyć wartość liczbową wyrażenia.

Podstawianie: zamień literę na liczbę

Aby obliczyć wartość wyrażenia, zamieniamy każdą literę na podaną liczbę, a potem wykonujemy działania w poprawnej kolejności. Pamiętaj, że zapis 3x oznacza 3 · x, a nie „trzydzieści coś”. Dla x = 4 mamy 3 · 4 = 12, a nie 34.

Nawiasy przy podstawianiuLiczby ujemne zawsze wpisuj w nawiasie: dla x = −2 wyrażenie 3x to 3 · (−2) = −6, a x² to (−2)² = 4.

Przykłady krok po kroku

Przy dwóch niewiadomych postępujemy tak samo. Wartość 2a + 3b dla a = 4, b = 5: 2 · 4 + 3 · 5 = 8 + 15 = 23. Wartość a² − b dla a = 6 i b = 10: 36 − 10 = 26.

Kolejność działań

Obowiązuje to samo, co w arytmetyce: najpierw nawiasy, potem potęgi, następnie mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie. Wyrażenie 2 · (x + 3)2 dla x = 1: najpierw nawias 1 + 3 = 4, potem potęga 42 = 16, na końcu 2 · 16 = 32.

Liczby ujemne i ułamki

Wartość x² − 3x dla x = −2: (−2)2 − 3 · (−2) = 4 + 6 = 10. Zauważ, że minus przed minusem daje plus. Dla ułamków podstawiamy tak samo: wartość 4x + 1 dla x = 1/2 to 4 · 1/2 + 1 = 3. Gdy x = 0,5, wynik jest ten sam.

Przykład: wzór na obwódObwód prostokąta o bokach a i b to 2a + 2b. Dla a = 7 cm i b = 4 cm: 2 · 7 + 2 · 4 = 14 + 8 = 22 cm. Ten sam wzór pozwala policzyć obwód każdego innego prostokąta, wystarczy wstawić inne liczby.

Do czego służą wyrażenia?

Wzory fizyczne (droga s = v · t), geometryczne (pole P = a · b), a nawet arkusz kalkulacyjny działają tak samo: wstawiasz liczby za litery. Warto więc nauczyć się dokładnego podstawiania, bo pomyłki zdarzają się najczęściej przy znakach i nawiasach.

Zadania

1. Oblicz wartość wyrażenia 5x − 8 dla x = 3 oraz dla x = −2.

Pokaż rozwiązanie
Dla x = 3: 15 − 8 = 7. Dla x = −2: 5 · (−2) − 8 = −10 − 8 = −18.

2. Oblicz 2a² + 3b dla a = −3, b = 4.

Pokaż rozwiązanie
2 · (−3)² + 3 · 4 = 2 · 9 + 12 = 18 + 12 = 30.

3. Pole trapezu to P = (a + b) · h / 2. Oblicz P dla a = 5, b = 9, h = 6.

Pokaż rozwiązanie
(5 + 9) · 6 / 2 = 14 · 3 = 42.

Typowe błędy

  • Zapisanie 3x dla x = 4 jako 34.
  • Pominięcie nawiasu przy liczbie ujemnej: −2² zamiast (−2)².
  • Dodawanie przed mnożeniem.

Zapamiętaj

  • Litery zamieniamy na liczby, a potem liczymy według kolejności działań.
  • Liczby ujemne wstawiamy w nawiasie.
  • 3x znaczy 3 · x.

Tabela wartości

Wartości wyrażenia dla kilku liczb zapisujemy w tabeli. Wyrażenie 2x + 1: dla x = 0 mamy 1, dla x = 1 mamy 3, dla x = 2 mamy 5, dla x = 3 mamy 7. Widać, że wartości rosną o 2, czyli o współczynnik przy x. To pierwszy krok do rysowania wykresów funkcji liniowych.

Kiedy dwa wyrażenia mają tę samą wartość?

Dla x = 3 wyrażenia 2x + 3 i 3x mają tę samą wartość 9. Dla innych x różnią się. Szukanie takich x to rozwiązywanie równań. Dlatego umiejętność podstawiania jest podstawą dla algebry: sprawdzanie, czy liczba spełnia równanie, to właśnie obliczanie wartości wyrażeń po obu stronach.

Wyrażenia z ułamkami i procentami

Wartość 0,2x dla x = 150 to 30, czyli 20% ze 150. Cena po zniżce 15% to 0,85p, więc dla p = 80 zł mamy 68 zł. Takie wyrażenia pojawiają się w zadaniach o rabatach i podatkach, a podstawianie liczb pozwala szybko znaleźć odpowiedź.

4. Oblicz wartość (x + 2)² dla x = −5.

Pokaż rozwiązanie
(−5 + 2)² = (−3)² = 9.

Ćwiczenie z kalkulatorem

Wybierz wyrażenie, na przykład 3x² − 2x + 1, i policz je dla x = −2, −1, 0, 1, 2. Wyniki: 17, 6, 1, 2, 9. Wpisz je w tabelę. Zauważ, że dla x = 0 wartość to wyraz wolny. Taka tabela pomaga zrozumieć, jak zachowuje się wyrażenie i jak wygląda jego wykres.

Sprawdzanie przez szacowanie

Przed policzeniem przybliż wynik w głowie. Dla 3x + 8 przy x = 9,8 oszacuj x ≈ 10, więc wynik to około 38. Dokładnie 3 · 9,8 + 8 = 37,4. Jeśli wyszłoby 74 lub 3,7, wiesz, że gdzieś jest błąd. Szacowanie to najszybsza kontrola.

Krótka rutyna

Warto zrobić z tego krótką rutynę: przeczytaj zadanie, zapisz regułę, wykonaj działanie, sprawdź na prostej liczbie i dopiero wtedy oddaj wynik.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.