Wyrażenie algebraiczne to zapis, w którym obok liczb występują litery. Litera oznacza liczbę, której na razie nie znamy albo która może się zmieniać. Na przykład wyrażenie 3x + 5 opisuje koszt x zeszytów po 3 zł i teczki za 5 zł. Gdy znamy x, możemy obliczyć wartość liczbową wyrażenia.
Podstawianie: zamień literę na liczbę
Aby obliczyć wartość wyrażenia, zamieniamy każdą literę na podaną liczbę, a potem wykonujemy działania w poprawnej kolejności. Pamiętaj, że zapis 3x oznacza 3 · x, a nie „trzydzieści coś”. Dla x = 4 mamy 3 · 4 = 12, a nie 34.
Przykłady krok po kroku
Przy dwóch niewiadomych postępujemy tak samo. Wartość 2a + 3b dla a = 4, b = 5: 2 · 4 + 3 · 5 = 8 + 15 = 23. Wartość a² − b dla a = 6 i b = 10: 36 − 10 = 26.
Kolejność działań
Obowiązuje to samo, co w arytmetyce: najpierw nawiasy, potem potęgi, następnie mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie. Wyrażenie 2 · (x + 3)2 dla x = 1: najpierw nawias 1 + 3 = 4, potem potęga 42 = 16, na końcu 2 · 16 = 32.
Liczby ujemne i ułamki
Wartość x² − 3x dla x = −2: (−2)2 − 3 · (−2) = 4 + 6 = 10. Zauważ, że minus przed minusem daje plus. Dla ułamków podstawiamy tak samo: wartość 4x + 1 dla x = 1/2 to 4 · 1/2 + 1 = 3. Gdy x = 0,5, wynik jest ten sam.
Do czego służą wyrażenia?
Wzory fizyczne (droga s = v · t), geometryczne (pole P = a · b), a nawet arkusz kalkulacyjny działają tak samo: wstawiasz liczby za litery. Warto więc nauczyć się dokładnego podstawiania, bo pomyłki zdarzają się najczęściej przy znakach i nawiasach.
Zadania
1. Oblicz wartość wyrażenia 5x − 8 dla x = 3 oraz dla x = −2.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz 2a² + 3b dla a = −3, b = 4.
Pokaż rozwiązanie
3. Pole trapezu to P = (a + b) · h / 2. Oblicz P dla a = 5, b = 9, h = 6.
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Zapisanie 3x dla x = 4 jako 34.
- Pominięcie nawiasu przy liczbie ujemnej: −2² zamiast (−2)².
- Dodawanie przed mnożeniem.
Zapamiętaj
- Litery zamieniamy na liczby, a potem liczymy według kolejności działań.
- Liczby ujemne wstawiamy w nawiasie.
- 3x znaczy 3 · x.
Tabela wartości
Wartości wyrażenia dla kilku liczb zapisujemy w tabeli. Wyrażenie 2x + 1: dla x = 0 mamy 1, dla x = 1 mamy 3, dla x = 2 mamy 5, dla x = 3 mamy 7. Widać, że wartości rosną o 2, czyli o współczynnik przy x. To pierwszy krok do rysowania wykresów funkcji liniowych.
Kiedy dwa wyrażenia mają tę samą wartość?
Dla x = 3 wyrażenia 2x + 3 i 3x mają tę samą wartość 9. Dla innych x różnią się. Szukanie takich x to rozwiązywanie równań. Dlatego umiejętność podstawiania jest podstawą dla algebry: sprawdzanie, czy liczba spełnia równanie, to właśnie obliczanie wartości wyrażeń po obu stronach.
Wyrażenia z ułamkami i procentami
Wartość 0,2x dla x = 150 to 30, czyli 20% ze 150. Cena po zniżce 15% to 0,85p, więc dla p = 80 zł mamy 68 zł. Takie wyrażenia pojawiają się w zadaniach o rabatach i podatkach, a podstawianie liczb pozwala szybko znaleźć odpowiedź.
4. Oblicz wartość (x + 2)² dla x = −5.
Pokaż rozwiązanie
Ćwiczenie z kalkulatorem
Wybierz wyrażenie, na przykład 3x² − 2x + 1, i policz je dla x = −2, −1, 0, 1, 2. Wyniki: 17, 6, 1, 2, 9. Wpisz je w tabelę. Zauważ, że dla x = 0 wartość to wyraz wolny. Taka tabela pomaga zrozumieć, jak zachowuje się wyrażenie i jak wygląda jego wykres.
Sprawdzanie przez szacowanie
Przed policzeniem przybliż wynik w głowie. Dla 3x + 8 przy x = 9,8 oszacuj x ≈ 10, więc wynik to około 38. Dokładnie 3 · 9,8 + 8 = 37,4. Jeśli wyszłoby 74 lub 3,7, wiesz, że gdzieś jest błąd. Szacowanie to najszybsza kontrola.
Krótka rutyna
Warto zrobić z tego krótką rutynę: przeczytaj zadanie, zapisz regułę, wykonaj działanie, sprawdź na prostej liczbie i dopiero wtedy oddaj wynik.
Komentarze