Połowa pizzy i jedna trzecia pizzy: który kawałek jest większy? A ile pizzy zjesz razem? Żeby odpowiedzieć, trzeba najpierw „mówić tym samym językiem”, czyli podzielić pizzę na tyle samo części. Ten wspólny podział to wspólny mianownik.
Dlaczego potrzebny jest wspólny mianownik
Mianownik mówi, na ile równych części podzielono całość. Dodawać i porównywać można tylko części o tej samej wielkości. Połowa i jedna trzecia to kawałki różnej wielkości, więc dodanie 1/2 + 1/3 jako 2/5 byłoby błędem. Gdy podzielimy całość na 6 części, połowa to 3/6, a jedna trzecia to 2/6. Teraz części są takie same i 3/6 + 2/6 = 5/6.
Rozszerzanie ułamka
Zmiana mianownika nie zmienia wartości ułamka, jeśli licznik i mianownik pomnożymy przez tę samą liczbę. Nazywamy to rozszerzaniem ułamka.
Jak znaleźć wspólny mianownik
Wspólnym mianownikiem może być każda liczba, która dzieli się przez oba mianowniki, na przykład ich iloczyn. Wygodniejszy jest jednak najmniejszy wspólny mianownik, czyli najmniejsza wspólna wielokrotność mianowników (NWW). Liczby są wtedy mniejsze i rzadziej trzeba skracać wynik.
| Mianowniki | Najmniejszy wspólny mianownik | Skąd |
|---|---|---|
| 2 i 3 | 6 | liczby względnie pierwsze: 2 · 3 |
| 4 i 6 | 12 | wielokrotności 4: 4, 8, 12; 6: 6, 12 |
| 5 i 10 | 10 | 10 dzieli się przez 5 |
| 8 i 12 | 24 | wielokrotności 12: 12, 24; 24 dzieli się przez 8 |
| 6 i 9 | 18 | NWW(6, 9) = 18 |
Metoda wypisywania wielokrotności: zapisuj wielokrotności większego mianownika (12, 24, 36…) i sprawdzaj, która pierwsza dzieli się przez mniejszy. Jeśli większy mianownik dzieli się przez mniejszy, to właśnie on jest wspólnym mianownikiem.
Porównywanie ułamków
Który ułamek jest większy: 3/4 czy 5/8? Wspólny mianownik to 8. Mamy 3/4 = 6/8, a 5/8 zostaje bez zmian. Ponieważ 6 > 5, ułamek 3/4 jest większy.
Dodawanie i odejmowanie
Po sprowadzeniu do wspólnego mianownika dodajemy lub odejmujemy same liczniki, a mianownik przepisujemy: 1/4 + 1/6 = 3/12 + 2/12 = 5/12. Na końcu sprawdź, czy wynik da się skrócić.
Skrót na szybkie porównanie: mnożenie na krzyż
Dla dwóch ułamków a/b i c/d możesz porównać iloczyny a · d i c · b. Dla 3/5 i 4/7 mamy 3 · 7 = 21 oraz 4 · 5 = 20. Ponieważ 21 > 20, ułamek 3/5 jest większy. To ten sam rachunek, co przy iloczynie mianowników jako wspólnym mianowniku.
Trzy ułamki naraz
Gdy trzeba uporządkować kilka ułamków, na przykład 1/2, 3/4 i 5/8, wybierasz jeden wspólny mianownik dla wszystkich: tu 8. Wtedy 1/2 = 4/8, 3/4 = 6/8, a 5/8 zostaje. Kolejność od najmniejszego to 4/8, 5/8, 6/8, czyli 1/2, 5/8, 3/4. Wspólny mianownik dla trzech liczb to NWW wszystkich trzech mianowników.
Liczby mieszane i całości
Liczba mieszana, na przykład 1 1/3 i 2 1/2, też wymaga wspólnego mianownika, ale tylko dla części ułamkowych: 1/3 = 2/6 oraz 1/2 = 3/6. Całości zostają osobno, więc 1 2/6 + 2 3/6 = 3 5/6. Jeśli część ułamkowa po dodaniu przekroczy całość, zamień nadmiar na całość, na przykład 1 4/6 + 2 3/6 = 3 7/6 = 4 1/6.
Najczęstsze błędy
- Dodawanie mianowników: 1/3 + 1/2 nie jest 2/5.
- Pomnożenie samego mianownika bez licznika, przez co zmienia się wartość ułamka.
- Porównywanie ułamków tylko po liczniku albo tylko po mianowniku bez wspólnego mianownika.
- Użycie ogromnego wspólnego mianownika, gdy istnieje mniejszy, i brak skrócenia wyniku.
Sprawdź siebie
1. Znajdź najmniejszy wspólny mianownik ułamków o mianownikach 6 i 8.
Pokaż rozwiązanie
2. Uzupełnij: 2/5 = ?/35.
Pokaż rozwiązanie
3. Który ułamek jest większy: 5/6 czy 7/9?
Pokaż rozwiązanie
4. Oblicz 1/4 + 1/6.
Pokaż rozwiązanie
Zapamiętaj
- Dodawać i porównywać można ułamki o tym samym mianowniku.
- Najmniejszy wspólny mianownik to NWW mianowników.
- Rozszerzając ułamek, mnożysz licznik i mianownik przez tę samą liczbę.
Poćwicz w grze Wspólny mianownik.
Komentarze