Rozdzielność mnożenia względem dodawania znasz dobrze: 3 · (4 + 5) = 3 · 4 + 3 · 5. Czytając ją od tyłu, dostajemy sztuczkę, którą nazywamy wyłączaniem wspólnego czynnika przed nawias. Zamiast sumy dwóch iloczynów dostajemy jeden iloczyn. Często to znacznie skraca rachunki.
Obrazek: dwa prostokąty obok siebie
Wyrażenie 3 · 4 + 3 · 2 to pola dwóch prostokątów o wspólnym boku 3. Jeśli przesuniesz je obok siebie, otrzymasz jeden prostokąt o wysokości 3 i szerokości 4 + 2. Jego pole to 3 · (4 + 2). Wspólny czynnik 3 wyciągnęliśmy przed nawias.
Jak znaleźć wspólny czynnik?
Szukamy liczby (lub litery), która dzieli każdy składnik sumy. W wyrażeniu 6x + 9: 6 i 9 mają wspólny dzielnik 3, więc 6x + 9 = 3 · 2x + 3 · 3 = 3(2x + 3). Najlepiej wyłączać największy wspólny dzielnik: dla 12x + 18 jest nim 6, więc 12x + 18 = 6(2x + 3). Gdybyśmy wyłączyli tylko 3, dostalibyśmy 3(4x + 6), co można dalej uprościć.
Litery jako wspólne czynniki
W wyrażeniu 5ab + 10a każdy składnik ma literę a. Wspólny czynnik to 5a: 5ab + 10a = 5a(b + 2). W wyrażeniu x² + 3x oba składniki mają x: x² + 3x = x(x + 3).
Rachunki w pamięci
Wyłączanie czynnika ułatwia liczenie: 37 · 8 + 37 · 2 = 37 · (8 + 2) = 37 · 10 = 370. Podobnie 25 · 13 + 25 · 7 = 25 · 20 = 500, a 99 · 6 + 6 = 6 · (99 + 1) = 600. Zwróć uwagę na ostatni przykład: liczba 6 to to samo co 6 · 1, więc również ma wspólny czynnik.
Dlaczego to ważne?
Wyłączanie czynnika jest pierwszym krokiem do rozkładu wyrażeń na czynniki, skracania ułamków algebraicznych i rozwiązywania równań. Na przykład ułamek (6x + 9)/3 upraszczamy w jednej linijce: 3(2x + 3)/3 = 2x + 3.
Zadania
1. Wyłącz wspólny czynnik: 10x + 15, 14a − 21b.
Pokaż rozwiązanie
2. Oblicz sprytnie: 48 · 7 + 48 · 3.
Pokaż rozwiązanie
3. Uprość ułamek (12x + 18)/6.
Pokaż rozwiązanie
Typowe błędy
- Wyłączenie czynnika tylko z jednego składnika.
- Zapomnienie o składniku, który po wyłączeniu staje się 1 (np. 6a + 6 = 6(a + 1)).
- Błędny znak po wyłączeniu przy odejmowaniu.
Zapamiętaj
- ab + ac = a(b + c).
- Wyłączaj największy wspólny dzielnik.
- Sprawdź wynik, mnożąc z powrotem przez nawias.
Wyłączanie czynnika i rozdzielność
Wyłączanie jest odwróceniem mnożenia przez nawias. Jeśli rozwiniesz 4(x + 5), dostaniesz 4x + 20. Jeśli z 4x + 20 wyłączysz 4, wrócisz do 4(x + 5). Obie operacje są swoimi odwrotnościami. Uczeń, który dobrze opanuje jedną, szybko opanuje drugą, więc ćwicz je na przemian.
Znaki minus
Przy wyłączaniu liczby ujemnej uważaj na znaki: −3x − 6 = −3(x + 2). Można też wyłączyć 3: −3x − 6 = 3(−x − 2), ale wygodniej wyłączać z minusem, gdy oba składniki są ujemne. Po wyłączeniu zawsze sprawdź mnożeniem, czy znaki się zgadzają.
Wyłączanie w ułamkach
Przy skracaniu ułamków algebraicznych wyłączenie czynnika jest kluczowe: (8x + 12)/4 = 4(2x + 3)/4 = 2x + 3. Bez wyłączenia można by pomylić się, dzieląc tylko jeden składnik przez 4. Zasada: dzielić trzeba każdy składnik albo wyłączyć czynnik i dopiero skrócić.
4. Wyłącz wspólny czynnik: 15a2 + 10a.
Pokaż rozwiązanie
Ćwiczenie z rozdzielnością
Weź wyrażenie 6a + 9b − 12. Wspólnym dzielnikiem jest 3, więc 3(2a + 3b − 4). Teraz pomnóż z powrotem: 3 · 2a = 6a, 3 · 3b = 9b, 3 · (−4) = −12. Zgadza się. Zrób taki test przy każdym zadaniu, a błędy pojawią się bardzo rzadko.
Wyłączanie w geometrii
Wzór na obwód prostokąta 2a + 2b to 2(a + b). Pole powierzchni prostopadłościanu 2ab + 2ac + 2bc można zapisać jako 2(ab + ac + bc). Wyłączanie czynnika upraszcza wzory i ułatwia rachunki, gdy znamy część wymiarów.
Krótka rutyna
Warto zrobić z tego krótką rutynę: przeczytaj zadanie, zapisz regułę, wykonaj działanie, sprawdź na prostej liczbie i dopiero wtedy oddaj wynik.
Komentarze