Wzory skróconego mnożenia – sprytne rachunki

Trzy wzory, które pozwalają liczyć w pamięci 99² albo 48 · 52 i upraszczać wyrażenia.

Algebra i równaniaKlasa 8

Trzy wzory(a + b)² = a² + 2ab + b²
(a − b)² = a² − 2ab + b²
(a − b)(a + b) = a² − b²

Dlaczego (a + b)² to nie a² + b²?

Narysuj kwadrat o boku (a + b). Składa się z kwadratu a², kwadratu b² i dwóch prostokątów a · b. Razem: a² + 2ab + b². Te dwa prostokąty to właśnie „środkowy” składnik, o którym tak łatwo zapomnieć.

Rachunki w pamięci

99²(100 − 1)² = 10 000 − 200 + 1 = 9 801.
52²(50 + 2)² = 2 500 + 200 + 4 = 2 704.
48 · 52(50 − 2)(50 + 2) = 2 500 − 4 = 2 496.

W algebrze

(x + 3)² = x² + 6x + 9. A odwrotnie: x² − 16 = (x − 4)(x + 4). Rozpoznawanie wzorów „od tyłu” (rozkładanie na czynniki) przyda się w szkole średniej.

Trzy wzory, które warto znać

Nazwa Wzór
kwadrat sumy (a + b)² = a² + 2ab + b²
kwadrat różnicy (a − b)² = a² − 2ab + b²
różnica kwadratów (a − b)(a + b) = a² − b²

Skąd bierze się środkowy wyraz 2ab?

Rozpisz (a + b)² jako (a + b)(a + b) i pomnóż każdy z każdym: a · a + a · b + b · a + b · b = a² + ab + ab + b² = a² + 2ab + b². Na rysunku to dwa prostokąty „ab” obok kwadratów a² i b².

Najczęstszy błąd(a + b)² to nie a² + b². Brakuje środkowego wyrazu 2ab! Dla a = 3, b = 2: (3 + 2)² = 25, ale 9 + 4 = 13.

Jak stosować – krok po kroku

  1. Rozpoznaj wzór (kwadrat sumy, różnicy czy różnica kwadratów).
  2. Zapisz, co jest „a”, a co „b”.
  3. Podstaw do wzoru i policz: a², 2ab, b² osobno.
  4. Połącz i uprość.
(x + 5)²a = x, b = 5. x² + 2 · x · 5 + 25 = x² + 10x + 25.
(2x − 3)²a = 2x, b = 3. (2x)² − 2 · 2x · 3 + 9 = 4x² − 12x + 9.
(x − 4)(x + 4)x² − 16.

Liczenie sprytne z głowy

47²(50 − 3)² = 2500 − 300 + 9 = 2209.
103²(100 + 3)² = 10 000 + 600 + 9 = 10 609.
48 · 52(50 − 2)(50 + 2) = 2 500 − 4 = 2 496.

Wzory „od końca” – zwijanie

Wzory działają w obie strony: x² + 6x + 9 = (x + 3)², bo 9 = 3², a 6x = 2 · x · 3. Rozpoznawanie takich wyrażeń przyda się przy równaniach kwadratowych.

Zwiń: 9x² − 24x + 169x² = (3x)², 16 = 4², środek 24x = 2 · 3x · 4 – pasuje. Wynik: (3x − 4)².

Typowe błędy

  • Pominięcie środkowego wyrazu 2ab.
  • Złe znaki w kwadracie różnicy (minus tylko przy środkowym wyrazie; b² zawsze z plusem).
  • Zapominanie o kwadracie współczynnika: (2x)² = 4x², a nie 2x².

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Oblicz (x − 6)².

Pokaż rozwiązanie
x² − 12x + 36.

Zadanie 2. Oblicz 998 · 1002.

Pokaż rozwiązanie
(1000 − 2)(1000 + 2) = 1 000 000 − 4 = 999 996.

Zadanie 3. Zwiń: 25x² + 10x + 1.

Pokaż rozwiązanie
25x² = (5x)², 1 = 1², 10x = 2 · 5x · 1. Wynik: (5x + 1)².

Dlaczego warto je znać?

Wzory skróconego mnożenia skracają rachunki i pomagają w rozkładaniu wyrażeń na czynniki. Przykład: chcesz policzyć 99² − 1. Zamiast kwadratować 99, zauważ różnicę kwadratów: 99² − 1² = (99 − 1)(99 + 1) = 98 · 100 = 9 800. Przy równaniach kwadratowych rozpoznanie wzoru często oszczędza deltę.

Zadanie z życia – krok po kroku

Powiększanie ogroduKwadratowa grządka ma bok a. Powiększamy bok o 2 m. O ile wzrosło pole? (a + 2)² − a² = a² + 4a + 4 − a² = 4a + 4. Dla a = 5 m: 24 m² – widać to na rysunku: dwa pasy 2 × a oraz mały kwadracik 2 × 2.

Zapamiętaj

  • (a ± b)² = a² ± 2ab + b²; (a − b)(a + b) = a² − b².
  • Nigdy: (a + b)² = a² + b².
  • Wzory działają także „od końca” – do zwijania wyrażeń.

Typowe błędy – uważaj!

  • (a + b)² = a² + b² – brakuje podwójnego iloczynu 2ab.
  • Pomylenie znaków: (a − b)² = a² − 2ab + b² (plus na końcu!).
  • Zapominanie, że a² − b² to różnica kwadratów, a a² + b² nie rozkłada się na rzeczywiste czynniki.

Zadanie dodatkowe

Oblicz w pamięci 51² i 49 · 51, a potem rozłóż 4x² − 9.

Pokaż rozwiązanie
51² = (50 + 1)² = 2500 + 100 + 1 = 2601. 49 · 51 = (50 − 1)(50 + 1) = 2500 − 1 = 2499. 4x² − 9 = (2x − 3)(2x + 3).

Plan działania w trzech krokach

Wzory warto ćwiczyć w obie strony: rozwijanie i zwijanie.

  1. Rozpoznaj wzór (kwadrat sumy, kwadrat różnicy, różnica kwadratów).
  2. Wskaż, co jest a, a co b.
  3. Podstaw do wzoru i uprość.

Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę

Rozwiń (3x − 2)² i zwiń 25 − 20y + 4y².

Pokaż rozwiązanie
(3x − 2)² = 9x² − 12x + 4. 25 − 20y + 4y² = (5 − 2y)².

Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.

Ciekawostka: wzór na różnicę kwadratów pozwala szybko mnożyć w pamięci liczby oddalone od okrągłej o tyle samo, np. 38 · 42 = (40 − 2)(40 + 2) = 1600 − 4 = 1596. Wystarczy znaleźć środek między czynnikami.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.