Skracanie i rozszerzanie ułamków

Ten sam ułamek, różne zapisy: jak je zamieniać i kiedy to pomaga.

UłamkiKlasy 5–6

Ułamki 1/2, 2/4 i 50/100 to trzy zapisy tej samej liczby. Zamieniamy je, mnożąc lub dzieląc licznik i mianownik przez tę samą liczbę (różną od zera).

Rozszerzanie

3/5 do mianownika 2020 ÷ 5 = 4, więc mnożymy licznik i mianownik przez 4: (3 · 4)/(5 · 4) = 12/20.

Skracanie

18/30Oba liczby dzielą się przez 6: (18 ÷ 6)/(30 ÷ 6) = 3/5. Ułamek 3/5 jest nieskracalny.

Jeśli nie widzisz od razu wspólnego dzielnika, skracaj etapami (przez 2, potem przez 3 itd.) albo użyj NWD.

Kiedy to się przydaje?

  • Gdy chcesz podać wynik w najprostszej postaci.
  • Gdy dodajesz ułamki o różnych mianownikach (rozszerzasz do wspólnego).
  • Gdy porównujesz ułamki.
PułapkaSkracać można tylko iloczyny i cały licznik z całym mianownikiem. W sumie 2/6 + 4 nie wolno „skrócić” dwójki! Skracamy np. (2 · 5)/(6 · 5) = 2/6.

Rozszerzanie – krok po kroku

  1. Wybierz liczbę, przez którą rozszerzasz (np. 4).
  2. Pomnóż licznik przez tę liczbę: 3 · 4 = 12.
  3. Pomnóż mianownik przez tę samą liczbę: 5 · 4 = 20.
  4. Zapisz: 3/5 = 12/20.

Wartość ułamka się nie zmienia – dzielimy całość na więcej, mniejszych części i bierzemy proporcjonalnie więcej z nich. Mnożymy w gruncie rzeczy przez 4/4, czyli przez 1.

Skracanie – krok po kroku

  1. Znajdź liczbę, przez którą dzielą się licznik i mianownik (cechy podzielności pomagają!).
  2. Podziel obie liczby przez nią.
  3. Powtarzaj, aż nic się już nie da skrócić – wtedy ułamek jest nieskracalny.
Skróć 36/48Obie liczby dzielą się przez 2: 18/24. Znów przez 2: 9/12. Znów przez 3: 3/4. Ułamek nieskracalny: 3/4. Szybciej: NWD(36, 48) = 12 i od razu 36 ÷ 12 = 3, 48 ÷ 12 = 4.
Skróć 45/75Dzielimy przez 5: 9/15. Dzielimy przez 3: 3/5.

Po co rozszerzamy?

Żeby dodać lub porównać ułamki o różnych mianownikach. Przykład: porównaj 3/4 i 5/6. Wspólny mianownik 12: 3/4 = 9/12, 5/6 = 10/12. Zatem 5/6 jest większe.

Uzupełnij: 4/7 = ?/35Mianownik rośnie 5 razy (7 · 5 = 35), więc licznik też: 4 · 5 = 20. Odpowiedź: 20/35.
Uzupełnij: ?/9 = 12/27Mianownik zmalał 3 razy (27 ÷ 3 = 9), więc licznik: 12 ÷ 3 = 4. Odpowiedź: 4/9.

Typowe błędy

  • Skracanie tylko licznika lub tylko mianownika.
  • Dodawanie tej samej liczby zamiast mnożenia: 2/3 = 4/5 (dodano 2) jest błędne.
  • Skracanie w sumie: (2 + 4)/(2 + 6) to nie 4/6!
  • Zatrzymanie się w połowie: 18/24 to jeszcze nie koniec.

Zadania z rozwiązaniami

Zadanie 1. Skróć 56/84.

Pokaż rozwiązanie
NWD(56, 84) = 28. 56 ÷ 28 = 2, 84 ÷ 28 = 3. 2/3.

Zadanie 2. Rozszerz 5/8 do mianownika 40.

Pokaż rozwiązanie
40 ÷ 8 = 5, więc licznik 5 · 5 = 25. 25/40.

Zadanie 3. Czy 14/21 i 4/6 to ta sama liczba?

Pokaż rozwiązanie
14/21 = 2/3 (dzielimy przez 7), 4/6 = 2/3 (dzielimy przez 2). Tak, są równe.

Dlaczego wartość się nie zmienia?

Rozszerzanie to pomnożenie ułamka przez 1, tylko zapisaną w „przebraniu”: 3/5 · (4/4) = 12/20. Mnożenie przez 1 nie zmienia liczby. Skracanie to dzielenie przez to samo 1. Dlatego 3/5, 6/10, 12/20 i 60/100 to jedna i ta sama liczba – leżą w tym samym punkcie osi liczbowej.

Zadanie z życia – krok po kroku

Którą bluzę wybrać?W sklepie A promocja „2/5 taniej”, w B „35% taniej”. Gdzie rabat jest większy? 2/5 = 40/100 = 40%. 40% > 35%, więc sklep A. Zamiana ułamków na wspólną formę pozwala porównać oferty w ułamku sekundy.

Zapamiętaj

  • Mnożysz albo dzielisz licznik i mianownik przez tę samą liczbę (nie zero).
  • Ułamek nieskracalny – NWD licznika i mianownika wynosi 1.
  • Skracanie ułatwia dalsze rachunki.

Typowe błędy – uważaj!

  • Skracanie sumy: (3 + 4)/(3 + 8) nie równa się 4/8. Skracać można tylko czynniki, nie składniki.
  • Rozszerzanie tylko licznika lub tylko mianownika – zmienia wartość.
  • Zatrzymanie się za wcześnie: 12/36 skrócone przez 2 to 6/18, trzeba skracać dalej do 1/3.

Zadanie dodatkowe

Skróć do postaci nieskracalnej 84/126, a potem rozszerz wynik tak, by mianownik wynosił 90.

Pokaż rozwiązanie
NWD(84, 126) = 42, więc 84/126 = 2/3. Rozszerzamy przez 30: 2/3 = 60/90. Sprawdzenie: 60/90 skrócone przez 30 daje 2/3.

Plan działania w trzech krokach

Skracaj od razu największą liczbą, a unikniesz kilku kroków i pomyłek.

  1. Znajdź wspólny dzielnik licznika i mianownika.
  2. Podziel obie liczby przez najwyższy taki dzielnik.
  3. Sprawdź, czy ułamek da się skrócić jeszcze raz.

Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę

Zapisz 5/6 i 7/9 z jednakowym mianownikiem i porównaj je.

Pokaż rozwiązanie
Wspólny mianownik 18: 5/6 = 15/18, 7/9 = 14/18. Zatem 5/6 > 7/9.

Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.

Sprawdź się!

Zagraj w temacie

Komentarze

Dodaj komentarz

Komentarz pojawi się po zatwierdzeniu. Adres e-mail nie będzie widoczny. Nie podawaj danych osobowych dziecka.