Ułamki 1/2, 2/4 i 50/100 to trzy zapisy tej samej liczby. Zamieniamy je, mnożąc lub dzieląc licznik i mianownik przez tę samą liczbę (różną od zera).
Rozszerzanie
Skracanie
Jeśli nie widzisz od razu wspólnego dzielnika, skracaj etapami (przez 2, potem przez 3 itd.) albo użyj NWD.
Kiedy to się przydaje?
- Gdy chcesz podać wynik w najprostszej postaci.
- Gdy dodajesz ułamki o różnych mianownikach (rozszerzasz do wspólnego).
- Gdy porównujesz ułamki.
Rozszerzanie – krok po kroku
- Wybierz liczbę, przez którą rozszerzasz (np. 4).
- Pomnóż licznik przez tę liczbę: 3 · 4 = 12.
- Pomnóż mianownik przez tę samą liczbę: 5 · 4 = 20.
- Zapisz: 3/5 = 12/20.
Wartość ułamka się nie zmienia – dzielimy całość na więcej, mniejszych części i bierzemy proporcjonalnie więcej z nich. Mnożymy w gruncie rzeczy przez 4/4, czyli przez 1.
Skracanie – krok po kroku
- Znajdź liczbę, przez którą dzielą się licznik i mianownik (cechy podzielności pomagają!).
- Podziel obie liczby przez nią.
- Powtarzaj, aż nic się już nie da skrócić – wtedy ułamek jest nieskracalny.
Po co rozszerzamy?
Żeby dodać lub porównać ułamki o różnych mianownikach. Przykład: porównaj 3/4 i 5/6. Wspólny mianownik 12: 3/4 = 9/12, 5/6 = 10/12. Zatem 5/6 jest większe.
Typowe błędy
- Skracanie tylko licznika lub tylko mianownika.
- Dodawanie tej samej liczby zamiast mnożenia: 2/3 = 4/5 (dodano 2) jest błędne.
- Skracanie w sumie: (2 + 4)/(2 + 6) to nie 4/6!
- Zatrzymanie się w połowie: 18/24 to jeszcze nie koniec.
Zadania z rozwiązaniami
Zadanie 1. Skróć 56/84.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 2. Rozszerz 5/8 do mianownika 40.
Pokaż rozwiązanie
Zadanie 3. Czy 14/21 i 4/6 to ta sama liczba?
Pokaż rozwiązanie
Dlaczego wartość się nie zmienia?
Rozszerzanie to pomnożenie ułamka przez 1, tylko zapisaną w „przebraniu”: 3/5 · (4/4) = 12/20. Mnożenie przez 1 nie zmienia liczby. Skracanie to dzielenie przez to samo 1. Dlatego 3/5, 6/10, 12/20 i 60/100 to jedna i ta sama liczba – leżą w tym samym punkcie osi liczbowej.
Zadanie z życia – krok po kroku
Zapamiętaj
- Mnożysz albo dzielisz licznik i mianownik przez tę samą liczbę (nie zero).
- Ułamek nieskracalny – NWD licznika i mianownika wynosi 1.
- Skracanie ułatwia dalsze rachunki.
Typowe błędy – uważaj!
- Skracanie sumy: (3 + 4)/(3 + 8) nie równa się 4/8. Skracać można tylko czynniki, nie składniki.
- Rozszerzanie tylko licznika lub tylko mianownika – zmienia wartość.
- Zatrzymanie się za wcześnie: 12/36 skrócone przez 2 to 6/18, trzeba skracać dalej do 1/3.
Zadanie dodatkowe
Skróć do postaci nieskracalnej 84/126, a potem rozszerz wynik tak, by mianownik wynosił 90.
Pokaż rozwiązanie
Plan działania w trzech krokach
Skracaj od razu największą liczbą, a unikniesz kilku kroków i pomyłek.
- Znajdź wspólny dzielnik licznika i mianownika.
- Podziel obie liczby przez najwyższy taki dzielnik.
- Sprawdź, czy ułamek da się skrócić jeszcze raz.
Jeszcze jedno zadanie na rozgrzewkę
Zapisz 5/6 i 7/9 z jednakowym mianownikiem i porównaj je.
Pokaż rozwiązanie
Wskazówka: jeśli utkniesz, wróć do animacji wyżej i obejrzyj ją krok po kroku – często wystarczy zobaczyć jeden etap jeszcze raz.
Komentarze